Suy nghĩ từ câu hỏi “Việt Nam làm chủ công nghệ lõi gì”?

Lưu tin

Tại phiên chất vấn Quốc hội ngày 12/11, đại biểu Nguyễn Minh Tuấn (đoàn Phú Thọ) nhắc lại trong báo cáo dẫn đề Bộ trưởng KH&CN có đề cập đến doanh nghiệp Việt Nam làm chủ một số công nghệ lõi, liên quan đến thiết bị bay không người lái (UAV), robot. Ông Tuấn đề nghị giải thích rõ đây là công nghệ lõi gì?

“Vật liệu chúng ta làm được chưa? Công nghệ nghiên cứu vật liệu chúng ta làm được vật liệu gì. Sắt thép, nhôm, nhựa, tất cả chúng ta đều nhập, vậy chúng ta làm gì? Chế tạo động cơ cũng nhập, chỉ đúc trong nước, vậy chúng ta làm chủ cái gì? Nếu chúng ta không nghiên cứu vào công nghệ vật liệu thì làm sao có thể phát triển bền vững?...", đại biểu đặt câu hỏi và đề nghị Bộ trưởng Bộ KH&CN trả lời về định hướng về nghiên cứu công nghệ lõi như thế nào?

Đại biểu Nguyễn Minh Tuấn, đại biểu Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ. Ảnh: Quốc hội.

Đó không chỉ là câu hỏi về vài sản phẩm, mà là vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu: bao giờ chúng ta chuyển từ gia công, lắp ráp sang nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và làm chủ công nghệ giá trị cao?

Bộ trưởng Vũ Hải Quân giải thích để tạo ra một sản phẩm công nghệ chiến lược sẽ có nhiều công đoạn, trong đó một số công đoạn "chúng ta đã làm chủ được". Việt Nam có thể thiết kế chip nhưng phải chế tạo ở nước ngoài vì đòi hỏi vật liệu, thiết bị và công nghệ phức tạp. UAV tích hợp chip, cơ khí và vật liệu; cần chia nhóm nhiệm vụ để nghiên cứu.

"Với những bài toán công nghệ lâu dài đó, đòi hỏi chúng ta phải chia ra thành từng nhóm vấn đề và đặt hàng nhiệm vụ cho từng nhóm vấn đề để giải quyết", ông Quân nêu.

Giải thích ấy có cơ sở: không quốc gia nào tự sản xuất mọi thành phần của sản phẩm phức tạp; ngay các nền kinh tế hàng đầu cũng dựa vào chuỗi cung ứng quốc tế. Tuy nhiên, phải phân biệt tham gia một công đoạn, làm chủ công nghệ thành phần và làm chủ năng lực phát triển sản phẩm. Thiếu tiêu chí định lượng, khái niệm “làm chủ công nghệ” khó kiểm chứng.

Doanh nghiệp lắp ráp UAV từ linh kiện nhập khẩu chưa thể được xem là làm chủ công nghệ UAV. Nhưng nếu doanh nghiệp Việt Nam làm chủ thiết kế, thuật toán, phần mềm, tích hợp, kiểm thử và cải tiến sản phẩm, đó là năng lực thực chất cần ghi nhận. Không nên phủ nhận thành tựu, nhưng phải gọi đúng tên, nhận diện mắt xích yếu và xây dựng lộ trình.

Báo cáo tại phiên chất vấn cho biết Việt Nam từng bước làm chủ một số công nghệ 5G, robot, UAV, camera AI và vaccine. Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026 xếp Việt Nam thứ 43/139 quốc gia. Đây là tín hiệu tích cực.

Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào thực trạng, nền công nghiệp của chúng ta trong suốt nhiều thập kỷ qua tuy đạt được những bước tiến đáng tự hào về quy mô xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài, nhưng hàm lượng giá trị gia tăng nội địa vẫn còn quá khiêm tốn.

Bức tranh công nghiệp chủ yếu dựa trên gia công, lắp ráp linh kiện nhập khẩu, từ những vật liệu đầu vào cơ bản cho tới các khối động cơ phức tạp trong nhiều ngành sản xuất, điều này bộc lộ một khoảng trống về công nghệ lõi, nơi mà các doanh nghiệp nội địa chưa thực sự nắm giữ bí quyết công nghệ, thiết kế gốc hay quyền sở hữu trí tuệ có giá trị cao, dẫn đến tình trạng dễ bị tổn thương trước những biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu và rơi vào bẫy thu nhập trung bình nếu không có những bước chuyển chiến lược mang tính cách mạng.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trả lời chất vấn.

Để giải quyết bài toán cốt tử này, trước hết Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các cơ quan hoạch định chính sách cần phải thay đổi căn bản tư duy phân bổ nguồn lực quốc gia, chuyển từ việc đầu tư dàn trải sang chiến lược tập trung trọng điểm vào một số lĩnh vực mũi nhọn mang tính sống còn như công nghệ bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, vật liệu mới, năng lượng sạch và công nghệ sinh học. Bởi vì không một quốc gia nào có thể làm chủ mọi thứ cùng một lúc, nhưng nếu không chọn đúng và làm đến cùng những nút thắt công nghệ lõi có tính lan tỏa cao, chúng ta sẽ mãi mãi đi sau thiên hạ trong chuỗi giá trị toàn cầu, biến mọi nỗ lực công nghiệp hóa thành những vòng quay gia công thuần túy không có khả năng tự chủ dài hạn.

Bên cạnh đó, việc giải bài toán làm chủ công nghệ lõi đòi hỏi một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất, gắn kết chặt chẽ giữa “ba nhà” gồm nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, trong đó doanh nghiệp phải được đặt ở vị trí trung tâm của toàn bộ quá trình nghiên cứu và phát triển, bởi chỉ có doanh nghiệp mới là lực lượng trực tiếp cọ sát với thị trường, thấu hiểu tường tận những điểm nghẽn kỹ thuật và có đủ tiềm lực kinh tế để thương mại hóa các kết quả nghiên cứu khoa học, thay vì để các đề tài nghiên cứu công nghệ nằm trên giấy hay trong ngăn kéo các viện nghiên cứu như đã từng diễn ra trong nhiều năm qua.

Mặt khác, nhà nước cần phải đóng vai trò kiến tạo thông qua việc thiết lập một hành lang pháp lý ưu việt, cơ chế tài chính linh hoạt và các chính sách thuế đặc thù để khuyến khích mạnh mẽ khối kinh tế tư nhân đầu tư vào nghiên cứu phát triển, đồng thời xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia đủ mạnh để ép buộc các doanh nghiệp đang hoạt động trên lãnh thổ Việt Nam phải nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, chuyển giao công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu thay vì chỉ tận dụng lợi thế lao động giá rẻ, qua đó tạo ra sức ép thị trường lành mạnh buộc các tập đoàn công nghiệp trong nước phải vươn lên làm chủ công nghệ thay vì bằng lòng với việc nhập khẩu nguyên liệu để lắp ráp đơn thuần.

Song song với các giải pháp về cơ chế và thị trường, yếu tố quyết định sự thành bại của việc làm chủ công nghệ lõi vẫn chính là con người, đòi hỏi một chiến lược quốc gia mang tầm nhìn dài hạn về đào tạo, trọng dụng và đãi ngộ nhân lực chất lượng cao, thu hút các chuyên gia hàng đầu thế giới và kiều bào trí thức trở về cống hiến, đồng thời cải cách triệt để hệ thống giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp theo hướng gắn liền với thực tiễn sản xuất công nghệ cao, tạo dựng môi trường làm việc cởi mở, minh bạch và tôn trọng tuyệt đối tính sáng tạo để các kỹ sư, nhà khoa học Việt Nam có thể tự tin nghiên cứu, thử nghiệm và chế tạo ra những sản phẩm "Make in Vietnam" mang hàm lượng trí tuệ và giá trị gia tăng cao.

Câu hỏi của đại biểu quốc hội hôm nay chính là lời hiệu triệu cho một sự thay đổi tư duy toàn diện, đòi hỏi Bộ Khoa học và Công nghệ cùng toàn bộ hệ thống chính trị phải hành động quyết liệt hơn nữa, không né tránh những điểm nghẽn cốt lõi, để đưa đất nước vượt qua thử thách gia công lắp ráp, từng bước vươn lên làm chủ các công nghệ chiến lược, đặt nền móng vững chắc cho một nền kinh tế độc lập, tự chủ và phát triển thịnh vượng trong kỷ nguyên số hóa toàn cầu.