Tái cấu trúc không gian đô thị Đà Nẵng (Kỳ cuối: Đô thị bền vững từ bản sắc đến an ninh)

Khách quốc tế tham quan, trải nghiệm văn hóa địa phương tại Hội An.

Định vị bốn giá trị cốt lõi

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới đã xác định rõ: văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị và xã hội; trở thành sức mạnh nội sinh và động lực quan trọng cho sự phát triển đất nước. Đây cũng chính là định hướng quan trọng đối với thành phố trong quá trình xây dựng mô hình siêu đô thị biển đa cực trong tương lai.

Thành phố Đà Nẵng cần được định vị dựa trên bốn giá trị cốt lõi: đô thị biển sinh thái, đô thị văn hóa – di sản, đô thị đổi mới sáng tạo và đô thị đáng sống nhân văn. Điểm đặc biệt của thành phố là sở hữu không gian liên kết hiếm có giữa Đà Nẵng – Hội An – Mỹ Sơn, tạo nên trục văn hóa và du lịch mang tầm quốc tế. Nếu biết khai thác đúng hướng, đây sẽ là lợi thế cạnh tranh mà không nhiều đô thị trong khu vực có được. Từ nền tảng đó, quy hoạch không gian kiến trúc đô thị cần tôn trọng và phát huy chiều sâu văn hóa xứ Quảng.

Các tuyến phố văn hóa, không gian sáng tạo, khu bảo tồn di sản, làng nghề truyền thống, trung tâm nghệ thuật cộng đồng cần được quy hoạch đồng bộ, gắn với bảo tồn ký ức đô thị và các giá trị bản địa như: văn hóa sông nước, lễ hội dân gian, nghề biển, nghề thủ công truyền thống... Đây không chỉ là vấn đề bảo tồn di sản mà còn là chiến lược phát triển kinh tế văn hóa. Trong xu hướng toàn cầu hóa hiện nay, những đô thị có bản sắc riêng mới có khả năng tạo ra sức hút lâu dài đối với du khách, nhà đầu tư và cộng đồng sáng tạo- cái mà làm nên thương hiệu của từng địa phương và quốc gia.

Theo Quyết định số 628/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng, mục tiêu đến năm 2050 là xây dựng thành phố hiện đại, thông minh, đáng sống, giàu bản sắc và trở thành cực tăng trưởng quan trọng của quốc gia. Tuy nhiên, một đô thị đáng sống trước hết phải là đô thị công bằng trong tiếp cận không gian công cộng và dịch vụ thiết yếu. Hiện nay, sự chênh lệch chất lượng sống giữa khu vực trung tâm, vùng ven và khu vực miền núi phía Tây vẫn còn khá lớn. Vì vậy, quy hoạch mới cần được xây dựng trên nền tảng phát triển cân bằng và nhân văn.

Hệ thống giáo dục, y tế, văn hóa, giao thông công cộng và hạ tầng xã hội cần được phân bổ đồng đều hơn về phía Tây và phía Nam thành phố thay vì tiếp tục tập trung quá mức vào khu vực lõi trung tâm. Đây không chỉ là bài toán giãn dân mà còn là cách tạo ra cơ hội phát triển công bằng cho cư dân ở mọi khu vực. Nếu quy hoạch thiếu cân đối, áp lực dân số sẽ tiếp tục dồn nén vào khu vực trung tâm, làm gia tăng ùn tắc, ô nhiễm và bất bình đẳng xã hội. Bên cạnh đó, chính sách nhà ở xã hội cũng cần thay đổi theo hướng hòa nhập thay vì tách biệt.

Các dự án nhà ở xã hội nên được tích hợp vào các khu đô thị hỗn hợp với đầy đủ tiện ích và dịch vụ công cộng, tránh hình thành các "ốc đảo nghèo" bên ngoài không gian phát triển chung của thành phố. Một đô thị văn minh không thể tồn tại những khoảng cách quá lớn về điều kiện sống giữa các nhóm dân cư.

Khách quốc tế tham quan, trải nghiệm văn hóa địa phương tại Hội An.

Ngoài vai trò trung tâm du lịch và dịch vụ, thành phố cũng cần khẳng định vị thế là trung tâm đổi mới sáng tạo của miền Trung và từng bước vươn lên trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Với nền tảng hạ tầng tương đối đồng bộ, tư duy quản trị năng động và tinh thần tiên phong nhiều năm qua, thành phố có đủ điều kiện để phát triển kinh tế tri thức và công nghệ cao.

Quy hoạch tương lai cần ưu tiên quỹ đất và nguồn lực cho các khu công nghệ cao, trung tâm dữ liệu, viện nghiên cứu, trường đại học quốc tế và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo. Các mô hình như khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế hay khu đổi mới sáng tạo cần sớm được nghiên cứu và triển khai nhằm tạo động lực tăng trưởng mới cho thành phố trong dài hạn.

Quy hoạch hạ tầng trọng điểm lưỡng dụng

Là địa bàn có vị trí chiến lược về quốc phòng, an ninh của miền Trung và cả nước, thành phố Đà Nẵng không thể phát triển theo tư duy kinh tế đơn thuần mà cần tích hợp chặt chẽ yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia ngay từ khâu quy hoạch. Theo đó, quy hoạch phát triển các công trình kinh tế – xã hội phải gắn với thế trận quốc phòng toàn dân và thế trận an ninh nhân dân, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu phát triển và yêu cầu phòng thủ lâu dài.

Các công trình hạ tầng trọng điểm như: cảng biển, sân bay, hệ thống logistics, trung tâm dữ liệu, hạ tầng số, khu công nghệ cao và các tuyến giao thông chiến lược cần được quy hoạch theo hướng lưỡng dụng. Trong thời bình, đây là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của thành phố; nhưng khi cần thiết cũng phải có khả năng phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, cứu hộ cứu nạn và bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược trên Biển Đông ngày càng phức tạp, quy hoạch đô thị ven biển cần đặc biệt chú trọng yếu tố an ninh biển đảo, bảo đảm hành lang tiếp cận biển và không gian phòng thủ chiến lược. Việc phát triển các khu đô thị, du lịch ven biển phải được kiểm soát chặt chẽ, tránh tình trạng bê-tông hóa làm phá vỡ cảnh quan tự nhiên và ảnh hưởng đến yêu cầu quốc phòng trong dài hạn.

Chương trình "Âm vang Mỹ Sơn" có nhiều tiết mục dân gian Chăm đặc sắc.

Đối với khu vực miền núi phía Tây, định hướng phát triển cần gắn với bảo tồn sinh thái, ổn định dân cư, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số và củng cố an ninh biên giới. Các công trình hạ tầng giao thông, năng lượng, logistics, du lịch sinh thái hay khu dân cư mới cần được đầu tư đồng bộ theo hướng vừa phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, vừa đáp ứng yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh khi cần thiết.

Đặc biệt, các tuyến giao thông chiến lược như: Quốc lộ 14B, 14D, 14E, 40B… cần sớm được nâng cấp, hoàn thiện nhằm tăng cường kết nối giữa vùng Đông và vùng Tây, liên thông với các cửa khẩu Nam Giang, Tây Giang và hành lang kinh tế Đông – Tây. Đây không chỉ là động lực mở rộng giao thương với Lào, Thái Lan và khu vực Tây Nguyên mà còn có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao năng lực cơ động chiến lược, bảo đảm an ninh khu vực biên giới và củng cố thế trận phòng thủ của miền Trung.

Có thể nói, trong giai đoạn mới không đơn thuần là việc mở rộng không gian đô thị mà là quá trình kiến tạo một mô hình phát triển mới cho cả khu vực miền Trung. Đó phải là mô hình đô thị biển hiện đại nhưng không đánh đổi môi trường; tăng trưởng nhanh nhưng vẫn bảo đảm công bằng xã hội; hội nhập quốc tế nhưng không hòa tan bản sắc; phát triển kinh tế song hành với củng cố quốc phòng, an ninh. Quy hoạch không gian đô thị vì thế không chỉ là bài toán tổ chức hạ tầng hay phân bổ chức năng sử dụng đất, mà còn là quá trình kiến tạo giá trị lâu dài cho thành phố. Một đô thị bền vững phải được phát triển trên nền tảng tôn trọng tự nhiên, gìn giữ văn hóa và đặt con người ở vị trí trung tâm; mỗi công trình, tuyến phố hay không gian công cộng sẽ không chỉ phục vụ hiện tại mà còn trở thành dấu ấn văn hóa cho các thế hệ tương lai.