Tái tạo vườn cây ăn quả sau thu hoạch

Phục hồi vườn cây sau thu hoạch

Sau Tết, người dân Yên Xuân lên đồi chăm sóc vườn cam bù. Ảnh: T.P

Dịp Tết vừa qua, gia đình chị Đậu Thị Giang ở thôn Khai Sơn 9, xã Yên Xuân xuất bán khoảng 3 tấn cam bù sen với giá dao động từ 30.000-50.000 đồng/kg. Với gần 2 ha cam, khoảng 1.000 gốc, trong đó có 600 cây cho thu hoạch, vụ Tết mang lại nguồn thu đáng kể. Tuy nhiên, niềm vui được giá không đồng nghĩa với việc vườn cây được “nghỉ ngơi”.

Hiện vườn còn khoảng 2–3 tấn cam được bán rải rác đến hết tháng Giêng để tránh lưu quả quá lâu trên cây. Những cây đã thu hoạch xong được cuốc xới quanh gốc, bón phân chuồng hoai mục kết hợp phân lân tổng hợp, vun gốc, tỉa bỏ cành sâu bệnh, cành gãy, cành phụ. Theo chị Giang, nếu để cây suy kiệt kéo dài, lộc ra yếu, hoa thưa thì vụ sau khó đạt sản lượng như mong muốn.

Ông Lê Hữu Hải, cũng ở thôn Khai Sơn 9 có khoảng 300 gốc cam cho rằng, trong 3 đợt bón phân hằng năm, đợt sau thu hoạch là quan trọng nhất. “Suốt 1 năm cây dồn dinh dưỡng nuôi quả, đến khi cắt xong là gần như kiệt sức. Nếu không phục hồi kịp thời, cây sẽ suy yếu nhiều năm liên tiếp”, ông chia sẻ.

Cuốc xới quanh gốc để kích thích rễ mới. Ảnh: K.L

Không chỉ cam bù sen, nhiều vườn bưởi Diễn ở xã Văn Kiều cũng đang bước vào giai đoạn hồi sức. Gia đình anh Nguyễn Quang Tiến có 350 gốc bưởi, vừa xuất bán khoảng 35.000 quả dịp Tết. Theo anh, cây càng nhiều năm tuổi càng cho năng suất cao, nhưng bộ rễ tơ cũng nhanh lão hóa hơn. “Ngay sau khi thu hoạch quả phải xử lý bộ rễ, kích thích ra rễ mới. Nếu để rễ cũ tồn tại, khả năng hút dinh dưỡng kém, năm sau quả sẽ ít và nhỏ”, anh Tiến nói.

Cùng với đó là đốn, tỉa tạo hình, loại bỏ cành khô, cành xiên tán, cành vượt để ánh sáng phân bổ đều, hạn chế sâu bệnh. Ở những vùng đồi dốc, kỹ thuật chăm sóc còn gắn với bảo vệ đất: cỏ trong phạm vi tán cây được làm sạch để giảm cạnh tranh dinh dưỡng; phía ngoài chỉ cắt ngắn nhằm giữ ẩm, hạn chế xói mòn. Các vết cắt được quét vôi phòng nấm phytophthora gây xì gôm, chảy nhựa – bệnh phổ biến trên cây có múi.

Bón phân hoai mục phối lân tổng hợp. Ảnh: T.P

Tại xã Vạn An, sau mùng 6 Tết, gia đình chị Bùi Thị Đông đã thuê nhân công đốn gốc táo mật. Với cây lâu năm, chị áp dụng phương pháp đốn phớt, cắt các cành đã cho quả, trừ lại đoạn 20 - 30 cm để tái tạo cành mới phân bố đều. Với cây còn ít năm tuổi, chị sử dụng kỹ thuật đốn đau nhằm tạo khung tán cơ bản. Sau đốn là xới đất, bón 10-20 kg phân chuồng hoai mục mỗi gốc, kết hợp phun phân bón lá giúp cây nhanh phục hồi.

Vì vậy, nguyên tắc chăm sóc sau thu hoạch phải đồng bộ: cắt tỉa tạo tán; kích thích hình thành rễ mới; bổ sung dinh dưỡng cân đối đa – trung – vi lượng; cải tạo đất và phòng trừ nấm bệnh. Đặc biệt, không bón thừa đạm khi rễ non chưa hoàn chỉnh, tránh kích thích ra lộc sớm, làm giảm tỷ lệ ra hoa. Do đó, chăm sóc hậu Tết không chỉ là thao tác kỹ thuật thường niên mà là quyết định chiến lược đối với năng suất và chất lượng cả năm.

Nâng tầm thương hiệu vùng trồng

Cam bù sen là đặc sản OCOP của xã Yên Xuân, mang lại thu nhập khá cho người trồng. Ảnh: T.P

Nếu phục hồi tốt giúp ổn định năng suất từng vườn cây, thì sự ổn định ấy qua nhiều năm mới là nền tảng để xây dựng thương hiệu trái cây địa phương. Tại xã Yên Xuân, cam bù sen hiện có diện tích khoảng 25 ha với 20 hộ trồng, sản lượng bình quân đạt 350 tấn/năm, doanh thu khoảng 20 tỷ đồng. Cây cam đã trở thành trụ cột kinh tế của xã.

Tuy nhiên, sản phẩm vẫn chủ yếu tiêu thụ trong nội tỉnh; lượng hàng đi xa còn khiêm tốn, phần lớn thông qua thương lái nhỏ lẻ. Nguyên nhân không chỉ do quy mô sản xuất còn hạn chế mà còn bởi tính ổn định chất lượng chưa cao giữa các năm. Có năm thời tiết không thuận, sâu bệnh gia tăng làm mẫu mã giảm; có năm sản lượng tăng mạnh nhưng thiếu liên kết tiêu thụ nên giá biến động. Điều này khiến cam bù sen dù đã được công nhận là sản phẩm OCOP, nhưng vẫn chưa tạo được vị thế vững chắc trên thị trường ngoài tỉnh.

Trước thực tế đó, năm 2026, Đảng ủy xã chỉ đạo Hội Nông dân xã Yên Xuân xây dựng Đề án “Tuyên truyền, vận động, hướng dẫn hội viên, nông dân phát triển cây chè gay và cây cam bù sen theo hướng hữu cơ giai đoạn 2026-2030”. Việc áp dụng VietGAP, từng bước chuyển sang canh tác hữu cơ nhằm chuẩn hóa quy trình, giảm chênh lệch giữa các hộ, bảo đảm an toàn thực phẩm và nâng cao giá trị sản phẩm.

Cam được đóng thùng, có mã QR truy xuất nguồn gốc. Ảnh: K.L

Song song với đó là giải pháp về giống. Sản xuất giống sạch bệnh phục vụ trồng mới, tái canh giúp hạn chế suy thoái vườn cây, kéo dài tuổi thọ khai thác. Liên kết tiêu thụ cũng là khâu then chốt. Hiện cam bù sen chín rộ từ tháng 12 đến tháng 2 âm lịch, phụ thuộc lớn vào sức mua dịp Tết. Nếu mở rộng liên kết với cơ sở chế biến nước ép, mứt, tinh dầu hoặc hệ thống phân phối hiện đại, giá trị gia tăng sẽ được nâng lên, giảm áp lực tiêu thụ tươi trong thời gian ngắn.

Câu chuyện này không chỉ của riêng cam bù sen. Bưởi Diễn ở xã Văn Kiều hay táo mật ở xã Vạn An cũng đối mặt với bài toán tương tự: sản lượng tăng nhưng thị trường chưa mở rộng tương xứng. Khi tiêu thụ chủ yếu dựa vào một mùa cao điểm, người trồng dễ bị động trước biến động cung – cầu. Theo Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và cạnh tranh gay gắt, sản xuất manh mún sẽ khó tạo sức bật. Chỉ khi vùng trồng được quy hoạch ổn định, diện tích phát triển có kiểm soát, quy trình canh tác được chuẩn hóa và đầu ra được liên kết theo chuỗi giá trị, trái cây địa phương mới duy trì được giá trị lâu dài.

Cán bộ phòng Kinh tế xã Yên Xuân trao đổi kỹ thuật chăm sóc cam hữu cơ cho người dân. Ảnh: K.L

Từ những vườn cây đang được tái tạo cẩn trọng sau thu hoạch có thể thấy một chuyển động tích cực. Đó là người nông dân không còn chỉ chú trọng “bán được Tết”, mà hướng tới “giữ được mùa” và giữ được thương hiệu. Khi khâu phục hồi được coi là nền móng của cả chu kỳ sản xuất, trái cây địa phương mới có cơ hội vươn xa một cách bền vững./.