Tạm ngưng áp dụng Nghị định 46: Giải pháp cấp bách gỡ ách tắc thông quan

Những đoàn xe chở nông sản đầu tiên đã chính thức được thông quan sau 3 ngày chờ đợi. Ảnh: Thanh Tân/TTXVN

Phó Thủ tướng Lê Thành Long vừa ký ban hành Nghị quyết 09/2026/NQ-CP về việc tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định 46/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP quy định về công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm. Theo đó, Chính phủ quyết nghị tạm ngưng hiệu lực áp dụng Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP cho đến hết ngày 15/4/2026; các văn bản này sẽ tiếp tục có hiệu lực từ ngày 16/4/2026. Chính phủ giao các Bộ: Y tế, Nông nghiệp và Môi trường, Công Thương, Tài chính, các bộ, cơ quan liên quan, UBND các cấp chịu trách nhiệm chuẩn bị đầy đủ các điều kiện cần thiết thực hiện Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP.

Đây là quyết định được cộng đồng doanh nghiệp mong chờ nhiều ngày qua.

Ách tắc thông quan

Nghị định 46 có hiệu lực thi hành ngay khi được ký ban hành (26/1/2026), tuy nhiên, việc hướng dẫn thực hiện Nghị định chưa kịp thời, cụ thể. Vì vậy, ngay ngày đầu triển khai đã phát sinh vướng mắc trong tổ chức thực thi các quy định mới về kiểm tra nhà nước đối với một số nông sản, thực phẩm tươi sống nhập khẩu.

Hệ quả là hàng nghìn container hàng hóa gồm thực phẩm (cả tươi sống và bao gói sẵn), nguyên liệu và bao bì, phụ gia thực phẩm nhập khẩu để sản xuất, bị kẹt ở các cảng biển, cửa khẩu, không thể thông quan. Theo thống kê của Chi cục Hải quan Thành phố Hồ Chí Minh, đến ngày 4/2, cảng Cát Lái tồn hơn 1.800 container. Đây là cú sốc lớn đối với các doanh nghiệp.

Thông quan tắc nghẽn, thủ tục mới, phức tạp, lại rơi vào đúng mùa cao điểm mua sắm Tết, lượng hàng hóa nhập khẩu phục vụ sản xuất và tiêu dùng tăng cao, đã khiến hoạt động sản xuất và kinh doanh bị đình trệ nghiêm trọng. Điều này làm đứt gãy chuỗi cung ứng, khiến doanh nghiệp phải gánh chịu chi phí phát sinh rất lớn và có thể bị tổn hại uy tín khi không thể hoàn thành các hợp đồng với đối tác trong và ngoài nước.

Chiều tối 4/2, lãnh đạo 12 hiệp hội ngành hàng thực phẩm đã cùng ký công văn gửi lãnh đạo Đảng, Nhà nước về việc tháo gỡ các tắc nghẽn liên quan đến hai văn bản trên, trong đó cho biết, đến trưa cùng ngày, qua thống kê chưa đầy đủ, số hàng bị kẹt tại cảng của Hiệp hội Rượu - Bia - Nước Giải khát khoảng 90.000 tấn, Hiệp hội Lương thực thực phẩm Thành phố Hồ Chí Minh gần 3.000 tấn; Hiệp hội Sữa Việt Nam khoảng 30.000 tấn, Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam khoảng 400 tấn.

Theo ông Đặng Vũ Thành, Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), Nghị định 46/2026/NĐ-CP và Nghị quyết 66.13/2026/NQ-CP được Chính phủ ban hành trong bối cảnh Chính phủ tập trung tăng cường quản lý nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, tạo môi trường sản xuất, kinh doanh minh bạch và lành mạnh đối với thực phẩm. Song, trong quá trình triển khai, nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn do sự chưa tương thích giữa nghĩa vụ kiểm tra an toàn thực phẩm và nghĩa vụ công bố hồ sơ pháp lý, đặc biệt đối với nhóm nguyên liệu nhập khẩu phục vụ sản xuất nội bộ. Doanh nghiệp buộc phải kiểm tra an toàn thực phẩm nhưng lại chưa có đầy đủ cơ sở pháp lý để thực hiện thủ tục kiểm tra theo quy định hiện hành.

Bên cạnh đó, theo quy định tại khoản 6, Điều 25, Nghị định 46, đối với mặt hàng nhập khẩu vừa thuộc đối tượng phải thực hiện kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm, vừa thuộc đối tượng phải thực hiện kiểm dịch theo quy định của pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền được Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao nhiệm vụ thực hiện đồng thời kiểm tra nhà nước an toàn thực phẩm và kiểm dịch.

Trong thực tiễn triển khai, hiện chưa có quy định hoặc hướng dẫn thống nhất về việc sử dụng mẫu đã lấy cho kiểm dịch thú y hoặc kiểm dịch thực vật làm căn cứ cho kiểm tra an toàn thực phẩm, hay phải thực hiện lấy mẫu riêng biệt cho từng mục đích quản lý vì các chỉ tiêu xét nghiệm là hoàn toàn khác biệt. Điều này dẫn đến nguy cơ lấy mẫu trùng lặp, gia tăng chi phí và kéo dài thời gian thông quan. Đáng chú ý, cơ chế quản lý rủi ro giữa hai hệ thống hiện chưa được đồng bộ. Trong khi kiểm dịch thú y áp dụng tần suất lấy mẫu theo nguyên tắc quản lý rủi ro (5 lô lấy mẫu 1 lô đối với nhóm nguy cơ thấp), thì kiểm tra an toàn thực phẩm lại áp dụng cơ chế lấy mẫu 3 lô liên tiếp theo phương thức kiểm tra thông thường. Hiện chưa có quy định làm rõ việc áp dụng cơ chế đăng ký và lấy mẫu chung đối với nhóm hàng thực phẩm thuộc diện kiểm dịch hay sẽ tách bạch kiểm dịch riêng, an toàn thực phẩm riêng.

Trong văn bản gửi Phó Thủ tướng Lê Thành Long ngày 3/2, VLA chỉ ra nhiều áp lực ngắn hạn và trung hạn. Trong đó nêu rõ việc chuyển từ “miễn hoàn toàn” sang “kiểm tra bắt buộc” đối với nguyên liệu nhập khẩu cho sản xuất nội bộ (thường chiếm tỷ trọng lớn) đã làm gián đoạn kế hoạch sản xuất; tăng thời gian thông quan; phát sinh chi phí lưu kho, lưu bãi và đặc biệt nghiêm trọng đối với các nhà máy sản xuất theo chuỗi toàn cầu, áp dụng mô hình sản xuất với tồn kho thấp và phụ thuộc vào tiến độ nhập khẩu nguyên liệu. Việc không có hồ sơ công bố ngay tại giai đoạn này khiến doanh nghiệp sản xuất không thể đăng ký kiểm tra an toàn thực phẩm, không thể thông quan hàng hóa kịp thời.

Hàng nghìn doanh nghiệp, hàng trăm nghìn sản phẩm phải chuyển đổi nghĩa vụ Tự công bố/Công bố sản phẩm theo hình thức mới trong cùng thời gian nhưng nguồn lực tổ chức chứng nhận, phòng thử nghiệm và nhân sự chuyên môn đều hữu hạn. Việc tồn tại nhiều luồng thủ tục pháp lý song song làm gia tăng đáng kể yêu cầu về nhân lực, quy trình và kiểm soát dữ liệu nội bộ trong thời gian tới.

Từ các phân tích, Hiệp hội VLA đề nghị Chính phủ xem xét ngừng áp dụng Nghị định 46, Nghị quyết 66.13 đến ngày 31/3/2026 để đánh giá toàn diện sự phù hợp của các quy định mới, góp phần hoàn thiện cơ chế triển khai chính sách an toàn thực phẩm theo hướng khả thi, đồng bộ, qua đó vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, vừa tạo điều kiện để cộng đồng doanh nghiệp đồng hành cùng Chính phủ trong việc bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và ổn định nền kinh tế.

Ngay sau khi xảy ra tình trạng trên, Thủ tướng đã có công điện về việc tập trung tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức triển khai thực hiện Nghị định 46. Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 1/2026 diễn ra chiều 4/2, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã chỉ đạo Phó Thủ tướng Lê Thành Long chủ trì họp với các bộ, ngành, cơ quan để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, ban hành ngay Nghị quyết của Chính phủ để giải quyết vấn đề phát sinh; nhấn mạnh công tác điều hành không được giật cục và phải có thời gian, điều khoản chuyển tiếp.

Gỡ vướng

Thực hiện chỉ đạo của lãnh đạo Chính phủ, Cục Hải quan (Bộ Tài chính) đã có công văn hỏa tốc yêu cầu các chi cục khu vực bố trí trực 24/7 để giải quyết thông quan nhanh nhất, ưu tiên hàng hóa là thực phẩm nhập khẩu.

Một số địa phương như Lào Cai, Tây Ninh cũng kịp thời vào cuộc hỗ trợ tối đa cho doanh nghiệp để hàng hóa được thông quan nhanh nhất, giảm chi phí và rủi ro cho doanh nghiệp. Ngay từ ngày 1/2, UBND tỉnh Tây Ninh đã thống nhất chủ trương cho phép thông quan các mặt hàng nông sản tại các cửa khẩu trên địa bàn trong thời gian chờ văn bản hướng dẫn Nghị định 46.

Ông Trần Đức Nghĩa, Tổng giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn Quốc tế Delta, Chủ tịch Hiệp hội Logistics Hà Nội cho biết, việc tạm ngưng hiệu lực và điều chỉnh thời hạn áp dụng Nghị định số 46 đã kịp thời giúp doanh nghiệp tháo gỡ những vướng mắc trước mắt khi Tết nguyên đán đã cận kề. Cộng đồng doanh nghiệp rất phấn khởi khi đón nhận thông tin này.

Nêu câu chuyện những nhãn hàng lớn như Heineken, Coca-Cola cũng “sốt sình sịch mấy ngày nay”, “hồi hộp không biết mình có đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm của Việt Nam hay không”, ông Nghĩa đưa quan điểm, nhìn vào các con số thống kê nhiều năm qua, có thể thấy nhóm doanh nghiệp xuất nhập khẩu này không tạo ra rủi ro cho xã hội thì việc quản trị rủi ro, tăng cường tiền kiểm là không phù hợp, đi ngược lại với các nghị quyết của Đảng là đẩy mạnh hậu kiểm.

Nhìn về các quy định của Nghị định 46, bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV, Hội đồng Tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Thủ tướng Chính phủ) cho rằng, trong bối cảnh thời gian qua xảy ra nhiều vụ việc liên quan đến mất vệ sinh an toàn thực phẩm, thì việc quản lý chặt chẽ là cần thiết để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Tuy nhiên, quá trình triển khai dường như chưa thích hợp so với yêu cầu, chủ trương đề ra.

Theo bà Thủy, một số địa phương, đơn vị đã dám vượt ra khỏi những lúng túng ban đầu, có quyết sách mạnh mẽ, dám nghĩ, dám làm để hỗ trợ cho luồng hàng của doanh nghiệp được thông suốt. Song, đây chỉ là sáng kiến của địa phương, có tính cục bộ, trong khi câu chuyện này ảnh hưởng ở mức độ toàn quốc, nên đòi hỏi sự vào cuộc của Chính phủ.

Ban soạn thảo nghị định cần đánh giá chi tiết từng nội dung của văn bản. Cần có thời gian chuyển tiếp để tổ chức lại công việc, để các quy định đi vào thực thi nhịp nhàng và hiệu quả, không gây sốc cho doanh nghiệp, không gây khó cho cơ quan quản lý nhà nước và quá tải cho đơn vị thẩm định chất lượng.

Nghị quyết 09, theo bà Thủy, là để tháo gỡ cho những câu chuyện cấp bách. Điều quan trọng là về mặt lâu dài, cần xem xét lại các quy định để làm sao vừa bảo đảm được công tác quản lý nhà nước, bảo vệ sức khỏe người dân, nhưng cũng tạo thuận lợi cho doanh nghiệp sản xuất kinh doanh.

“Đầu tiên, phải thực hiện nghiêm chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm là chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Nghị định 46 dường như đang đi ngược với chủ trương này, chúng ta đang chuyển rất nhiều mặt hàng hậu kiểm thành tiền kiểm”, bà nói.

Vấn đề thứ hai được bà nêu ra là quá trình thực thi vừa qua bộc lộ sự thiếu liên kết giữa nhiều bên liên quan. Liên quan đến công tác an toàn thực phẩm chưa có một ban chỉ đạo quốc gia chung mà liên đới đến các bộ và cả địa phương, trong khi chúng ta không có dữ liệu dùng chung để ra quyết định đúng đắn.

Thứ ba là phải tính tới sự hài hòa với quy định pháp luật của quốc tế. Chúng ta phải tính đâu là những thứ quốc tế đã thừa nhận và Việt Nam phải thừa nhận theo, để có thể quản trị dựa trên rủi ro.

TTXVN/Báo Tin tức và Dân tộc