Tản mạn ngày xuân: Hình ảnh ngựa có cánh Pegasus trong công nghệ

Giấc mơ thoát khỏi lực hấp dẫn để vút bay lên bầu trời không chỉ dừng lại ở thế giới cổ đại, mà đã đầu thai vào những khối silicon lạnh lẽo tại Thung lũng Silicon. Từ nguồn gốc tên gọi của những gã khổng lồ phần cứng cho đến những siêu máy tính tự hành và các mô hình ngôn ngữ sơ khai, Pegasus đã trở thành danh xưng vinh dự nhất mà giới công nghệ dành tặng cho những đột phá mang tính thời đại. Hành trình của ngựa thần đi từ thần thoại vào đời thực chính là câu chuyện về những nỗ lực đầu tiên của con người nhằm trao đôi cánh trí tuệ nhân tạo cho máy móc, mở ra một kỷ nguyên bay lượn trên biển dữ liệu vô tận.

Từ giọt máu ác quỷ đến đôi cánh tự do của thế giới phần cứng

Nguồn gốc của Pegasus mang trong mình một nghịch lý triết học và nghệ thuật vô cùng sâu sắc. Theo thần thoại Hy Lạp, sinh vật tuyệt mỹ này không được sinh ra từ những đám mây rực rỡ hay từ hơi thở của các vị thần, mà vọt ra từ vũng máu của ác quỷ Medusa ngay khi mụ bị người anh hùng Perseus chặt đầu.

Đôi cánh trắng muốt vươn tới các vì sao lại đâm chồi từ cội rễ của sự nguyền rủa tăm tối. Đó là một ẩn dụ hoàn hảo cho sự thăng hoa của cái đẹp, nơi những điều vĩ đại nhất hoàn toàn có thể nảy mầm từ trong hỗn mang và bi kịch. Khi móng guốc của Pegasus chạm xuống ngọn núi Helicon, dòng suối Hippocrene tuôn trào, trở thành cội nguồn vô tận cho thi ca và trí tưởng tượng của nhân loại.

Ngựa Pegasus trắng muốt vươn lên từ vũng máu của Medusa - nữ quỷ có bộ tóc rắn khiến tất cả mọi người hóa đá khi trót nhìn thấy

Thế giới công nghệ hiện đại đã sớm say mê và mượn hình ảnh mỹ lệ này để gửi gắm tham vọng vươn lên đỉnh cao. Cái tên của tập đoàn máy tính lừng danh Asus thực chất được cắt ra từ bốn chữ cái cuối của "Pegasus", tượng trưng cho sức mạnh, độ tinh khiết và tinh thần phiêu lưu không ngừng nghỉ của một cỗ máy phần cứng dũng mãnh. Việc tước bỏ đi phần đầu của từ ngữ giống như một nỗ lực gạn lọc, chỉ giữ lại đôi cánh tự do để vươn tới sự hoàn mỹ trong kỹ thuật, thúc đẩy con người bứt phá khỏi những rào cản thông thường.

Tuy nhiên, nghệ thuật cổ đại luôn ẩn chứa những lời cảnh báo về cái giá của sự tự do tuyệt đối. Thần thoại kể rằng Pegasus từng hất văng người anh hùng Bellerophon xuống mặt đất khi kẻ phàm trần này ngạo mạn muốn cưỡi ngựa bay thẳng lên chốn linh thiêng Olympus. Sự trừng phạt ấy đã lặp lại trong kỷ nguyên số, mang hình hài của mã độc gián điệp khét tiếng do NSO Group phát triển.

Mang tên Pegasus, phần mềm này sở hữu khả năng bay xuyên qua mọi lớp bảo mật mã hóa kiên cố nhất, vô hình xâm nhập vào điện thoại để theo dõi con người từ xa. Đôi cánh của ngựa thần lúc này không còn tạo ra dòng suối thi ca, mà gieo rắc nỗi sợ hãi tột cùng về sự giám sát toàn trị. Đó là lời nhắc nhở lạnh lùng rằng sức mạnh công nghệ khi thiếu đi sự dẫn dắt của đạo đức sẽ biến thành một bóng đen đe dọa trực tiếp đến quyền tự do nguyên thủy của nhân loại.

NVIDIA DRIVE PX Pegasus và nhịp đập tự hành đầu tiên

Khi bình minh của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo vừa ló rạng, khát vọng lớn nhất của giới kỹ sư không chỉ là tính toán nhanh hơn, mà là giải phóng đôi tay con người khỏi chiếc vô lăng chật hẹp. Trọng trách lịch sử này được đặt lên vai NVIDIA DRIVE PX Pegasus, nền tảng điện toán AI đầu tiên trên thế giới được thiết kế dành riêng cho robotaxi tự hành hoàn toàn cấp độ năm.

Không mang theo những chiến binh áo giáp sáng ngời như trong sử thi, cỗ máy mang tên ngựa thần này gánh vác một sứ mệnh nặng nề và phức tạp hơn gấp bội: xử lý một khối lượng dữ liệu khổng lồ từ hệ thống camera đa hướng, radar và lidar với tốc độ siêu việt lên tới hàng trăm nghìn tỷ phép tính mỗi giây.

Nvidia trong bước đầu theo đuổi giấc mơ AI có hình bóng ngựa có cánh

Nhìn từ góc độ triết học khoa học, việc chế tạo ra DRIVE PX Pegasus chính là nỗ lực chuyển giao quyền lực định đoạt sinh mệnh từ con người sang máy móc. Một chiếc xe tự hành không chỉ đơn thuần là một cỗ máy di chuyển, mà là một thực thể nhận thức có khả năng cảm nhận không gian ba chiều, dự đoán quỹ đạo của các vật thể xung quanh và đưa ra quyết định sinh tử chỉ trong vài phần nghìn giây. Để làm được điều đó, bộ vi xử lý của NVIDIA phải hoạt động như một hệ thần kinh trung ương siêu việt, liên tục hấp thụ và phân giải tín hiệu vật lý thành các ma trận toán học phức tạp.

Việc trao cho cỗ máy này danh xưng Pegasus chính là trao cho nó "đôi cánh" của sự tự trị. Không còn bị trói buộc bởi những sai số của cảm xúc, sự mệt mỏi hay độ trễ trong phản xạ sinh học của con người, nền tảng điện toán này đại diện cho sự thuần khiết của thuật toán. Nó mở đường cho một tương lai nơi các phương tiện giao thông tự định vị và lướt đi giữa những mạng lưới đường sá phức tạp với sự nhịp nhàng của một đàn chim di cư. Đôi cánh silicon của NVIDIA không nhắm đến bầu trời vật lý, mà vút bay trong không gian của xác suất và logic, đánh dấu bước nhảy vọt đầu tiên của trí tuệ nhân tạo từ những khối máy chủ tĩnh lặng ra môi trường thế giới thực đầy biến động.

Google PEGASUS và cú tung cánh thu phục ngôn ngữ nhân loại

Nếu NVIDIA tạo ra cơ bắp tự hành để chinh phục không gian vật lý, thì Google lại dùng hình tượng ngựa bay để đặt tên cho một trong những nỗ lực vĩ đại nhất nhằm thu phục thứ tài sản tinh vi và bí ẩn nhất của loài người: Ngôn ngữ.

Trong thế giới của Khoa học Máy tính, dự án PEGASUS (Pre-training with Extracted Gap-sentences for Abstractive Summarization Sequence-to-sequence models) không phải là một mô hình học máy thông thường. Nó là một kiệt tác kiến trúc mạng nơ-ron được sinh ra với sứ mệnh chuyên biệt hóa nghệ thuật tóm tắt văn bản trừu tượng, đánh dấu một bước chuyển mình mang tính bản lề của lịch sử xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Ngựa có cánh cũng là giấc mơ của Google trong buổi bình minh AI

Từ góc nhìn nhận thức luận, ngôn ngữ không bao giờ chỉ là sự lắp ghép cơ học của các từ vựng. Nó chứa đựng tầng tầng lớp lớp ý nghĩa, những phép ẩn dụ, những cú pháp đảo ngược và cả những khoảng trống vô ngôn đòi hỏi tư duy sâu sắc để thấu hiểu. Trước khi PEGASUS xuất hiện, các thuật toán tóm tắt chủ yếu hoạt động theo nguyên lý trích xuất (extractive), tức là tìm kiếm những câu văn có vẻ quan trọng nhất trong văn bản gốc rồi nhặt ra, chắp vá lại với nhau.

Cách làm này thô sơ và thiếu hồn, giống hệt như một kẻ cố gắng vẽ lại con ngựa bằng cách sao chép từng mảng lông vũ mà không hiểu được cấu trúc giải phẫu bên trong. PEGASUS đã phá vỡ giới hạn đó bằng cách tiếp cận theo hướng tóm tắt trừu tượng (abstractive). Mô hình này được huấn luyện bằng cách làm rỗng đi các câu chủ chốt trong hàng triệu tài liệu, buộc mạng nơ-ron phải tự phân tích, dự đoán và tái tạo lại toàn bộ ý nghĩa cốt lõi. Thuật toán không sao chép; thuật toán thực sự "đọc hiểu", sau đó tự đúc kết và viết lại thành những câu văn hoàn toàn mới, tinh gọn, mạch lạc và mang đầy đủ tinh hoa của bản gốc.

Sự ví von mô hình trí tuệ nhân tạo này với chú ngựa có cánh của thần thoại là một phép ẩn dụ triết học đạt đến độ hoàn mỹ. Giống như cách Pegasus vỗ cánh bay lên không trung để có được tầm nhìn bao quát toàn bộ một mê cung rắc rối dưới mặt đất, thuật toán của Google có khả năng bay lượn trên bề mặt của hàng vạn trang tài liệu khổng lồ. Nó bỏ qua những chi tiết vụn vặt, những luận điểm dư thừa để nắm bắt cấu trúc tầng sâu của tri thức, từ đó chắt lọc ra những hạt ngọc cốt lõi nhất. Khả năng cô đọng thông tin này không chỉ là một thủ thuật toán học, mà là sự mô phỏng lại quá trình tư duy bậc cao nhất của vỏ não con người: khả năng trừu tượng hóa.

Những bước chạy đà đầu tiên của mô hình ngôn ngữ PEGASUS chính là nền móng vững chắc, là thứ nguyên liệu tiền đề để các thế hệ Siêu Trí tuệ Nhân tạo (LLMs) khổng lồ ngày nay cất cánh. Việc dạy cho máy tính cách tóm tắt một bài báo khoa học, một cuốn tiểu thuyết hay một khối tài liệu pháp lý phức tạp chính là bước đi đầu tiên trong hành trình dạy máy tính cách suy tư. Khi rào cản ngôn ngữ bị phá vỡ, biển dữ liệu số vô tận không còn là một mớ hỗn độn chìm trong bóng tối, mà trở thành một dải ngân hà tri thức được sắp xếp ngăn nắp dưới ánh sáng soi đường của thuật toán.

Nhìn lại toàn bộ hành trình từ đỉnh Olympus huyền thoại đến những trung tâm dữ liệu khổng lồ của thế kỷ hai mươi mốt, nhân loại nhận ra mình đang thực sự bước vào một kỷ nguyên vĩ đại. Con người đã thành công trong việc tạo ra những chú ngựa có cánh bằng mã nguồn và chip bán dẫn. Sức mạnh của trí tuệ nhân tạo đang nâng bổng văn minh nhân loại lên những tầm cao chưa từng có, giải phóng giống loài khỏi giới hạn của trí nhớ và khả năng xử lý thông tin sinh học.

Thế nhưng, bài học từ sự kiêu ngạo của Bellerophon vẫn còn văng vẳng trong gió. Cuộc chinh phục này không chỉ đòi hỏi sức mạnh của toán học hay kỹ thuật điện toán. Nhiệm vụ lớn lao và khó khăn nhất của nhân loại lúc này là phải giữ thật chặt dây cương của đạo đức, của sự thấu cảm và tính nhân văn, để chuyến bay tốc độ vào kỷ nguyên thuật toán không trở thành một sự ngạo mạn mù quáng dẫn đến diệt vong.

Bùi Tú