Tăng hiệu quả đầu tư nghiên cứu khoa học công nghệ

Cơ chế chấp nhận rủi ro và chia sẻ rủi ro là bước đột phá trong tư duy quản trị kiến tạo

“Chìa khóa” khơi thông ý tưởng đột phá

Bức tranh thể chế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ đang ghi nhận những tín hiệu đổi mới tích cực. Theo ông Chu Thúc Đạt, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ), Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã quy định khung về thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới. Các quy định trên đã chuyển đổi tư duy quản lý sang quản trị kiến tạo, thúc đẩy và đồng hành rút ngắn thời gian tiếp cận công nghệ tiên tiến, giảm chi phí đổi mới cho doanh nghiệp, từ đó thúc đẩy nhanh quá trình ứng dụng, thương mại hóa công nghệ và hình thành các động lực tăng trưởng mới một cách liên tục, bền vững.

Đáng chú ý, cơ chế chấp nhận rủi ro và chia sẻ rủi ro là bước đột phá trong tư duy quản trị kiến tạo. Nhà nước thiết lập cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và đầu tư mạo hiểm: Tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước không phải hoàn trả kinh phí nếu đã tuân thủ đầy đủ quy trình nhưng kết quả không đạt mục tiêu đề ra. Cơ chế này giúp xóa bỏ tâm lý e ngại thất bại, khuyến khích các ý tưởng đột phá và mạo hiểm trong sáng tạo công nghệ, ông Đạt khẳng định.

Tuy nhiên, một số chuyên gia nhìn nhận, dù đã có nhiều văn bản, luật, nghị định, thông tư hướng dẫn liên quan đến đầu tư phát triển nghiên cứu khoa học công nghệ, nhưng khâu tổ chức thực hiện vẫn còn độ trễ nhất định, cần thời gian và cần tiếp cận dần với tư duy mới. Nguồn lực tài chính dành cho nghiên cứu khoa học tại các cơ sở đào tạo chưa tương xứng với nhu cầu phát triển. Các cơ sở đào tạo chưa đa dạng hóa được nguồn lực tài chính cho khoa học - công nghệ.

Hiện nay, nguồn lực chủ yếu vẫn đến từ ngân sách nhà nước, một phần từ các dự án quốc tế hoặc doanh nghiệp tài trợ. Nguồn lực tự thân của các cơ sở đào tạo còn hạn chế (trừ một số đơn vị lớn). Trong khi đó, các thủ tục từ khâu đề xuất, triển khai, nghiệm thu đến thanh quyết toán vẫn còn tương đối phức tạp. Đây là một trong những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành và triển khai các ý tưởng nghiên cứu mới, gây khó khăn không chỉ cho hoạt động khoa học - công nghệ trong nước mà cho cả hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này.

Cởi mở và linh hoạt trong cơ chế tài chính

Để giải bài toán về thủ tục phức tạp và giải phóng tối đa sức sáng tạo, một hành lang pháp lý mới về cơ chế tài trợ đang được Bộ Khoa học và Công nghệ ráo riết hoàn thiện. Hiện tại, Dự thảo Nghị định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia đang trong quá trình lấy ý kiến, PGS.TS. Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ này cho biết, Dự thảo hướng tới hoàn thiện cơ chế tài trợ theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/ TW, chuyển từ quản lý đầu vào sang đánh giá kết quả đầu ra, tăng tính tự chủ, minh bạch và hiệu quả trong hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Dự thảo định hình mô hình quỹ tài trợ nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ bảo đảm tính độc lập, minh bạch, cạnh tranh theo chuẩn mực quốc tế.

Một trong những điểm mới nổi bật của Dự thảo là cơ chế tài chính được thiết kế theo hướng thông thoáng hơn, chuyển từ quản lý theo đầu vào sang đánh giá theo kết quả đầu ra. Quỹ được giao kinh phí theo tổng mức và không kèm theo danh mục nhiệm vụ cụ thể tại thời điểm giao dự toán và cấp kinh phí cho Quỹ, làm cơ sở để Quỹ chủ động xây dựng, phê duyệt nhiệm vụ và tổ chức thực hiện tài trợ, đặt hàng, hỗ trợ theo thẩm quyền, bảo đảm phù hợp với mục tiêu, định hướng ưu tiên và cơ cấu phân bổ đã được xác định. Quỹ cũng thực hiện quản lý hoạt động tài trợ, đặt hàng, hỗ trợ dựa trên kết quả và tác động đầu ra; bảo đảm hài hòa giữa nghiên cứu có tính kế thừa, rủi ro thấp với nghiên cứu có tính tiên phong, đột phá, rủi ro cao; chấp nhận rủi ro khoa học, rủi ro công nghệ trong phạm vi có kiểm soát, bảo đảm khuyến khích sáng tạo và đổi mới; tôn trọng quy luật khách quan và đặc thù của hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo… PGS.TS. Đào Ngọc Chiến chia sẻ.

Nhờ đó, hoạt động tài trợ có sự hài hòa giữa nghiên cứu cơ bản với nghiên cứu ứng dụng. Nghiên cứu cơ bản có tính tiên phong, đột phá, rủi ro cao, do đó có quy định được xét khoán chi trong khi nghiên cứu ứng dụng có kết quả cụ thể sẽ được tài trợ theo hướng cấp kinh phí cho từng mốc kết quả chứ không theo gói ngân sách hoặc tiến độ hợp đồng. Đề tài thực hiện đến giai đoạn nào sẽ được trình kết quả, có báo cáo đầy đủ và duyệt cấp kinh phí cho giai đoạn tiếp theo.

Như vậy, các nhiệm vụ khoa học, công nghệ được tài trợ sẽ không còn nặng về kiểm soát chứng từ mà tập trung đánh giá hiệu quả, lấy tác động thực tiễn làm tiêu chí tài trợ. Những quy định mới này sẽ giúp tăng tính chủ động cho Quỹ thông qua việc phân bổ ngân sách theo tổng mức, thay vì cấp theo từng đợt như trước đây. Khi được giao một mức kinh phí ổn định, Quỹ có thể linh hoạt điều chỉnh, kịp thời đáp ứng các nhu cầu phát sinh, kể cả các nhiệm vụ đột xuất, qua đó nâng cao hiệu quả và tính kịp thời trong tài trợ, PGS. TS. Đào Ngọc Chiến khẳng định.