Tạo nền tảng thể chế, nhân lực, công nghệ để nông thôn Việt Nam phát triển bền vững

Nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi, phát triển bền vững

Phát biểu tại tọa đàm, GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nhấn mạnh, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã đặt ra những định hướng chiến lược quan trọng đối với phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn trong giai đoạn mới.

Văn kiện tiếp tục khẳng định vai trò chủ thể của nông dân trong quá trình phát triển nông nghiệp và nông thôn; xác định yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững, từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN. Ảnh: Thùy Dung

Một định hướng quan trọng khác là phát triển nông nghiệp và nông thôn gắn với bảo vệ môi trường và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên. Đồng thời, phát triển nông thôn còn hướng tới mục tiêu nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa các vùng.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn khẳng định, các quan điểm của Đại hội XIV về nông nghiệp, nông dân và nông thôn thể hiện một tầm nhìn phát triển toàn diện: phát huy vai trò của nông dân, thúc đẩy kinh tế nông nghiệp hiện đại, tăng cường liên kết chuỗi giá trị, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng đời sống nông thôn.

Những định hướng này tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi và phát triển bền vững của khu vực nông nghiệp và nông thôn Việt Nam trong giai đoạn mới. Bên cạnh đó, cho thấy phát triển nông thôn không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ kinh tế mà còn là một quá trình chuyển đổi toàn diện về văn hóa, xã hội, môi trường và quản trị.

Xuất phát từ yêu cầu đó, Tọa đàm khoa học “Nông thôn Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới: Chuyển đổi, thích ứng và phát triển bền vững theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng” được tổ chức nhằm tạo ra một diễn đàn học thuật để các nhà khoa học, nhà quản lý và các chuyên gia cùng trao đổi, thảo luận về những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra đối với nông thôn Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới; nhận diện những xu hướng biến đổi chủ yếu của nông thôn Việt Nam hiện nay. Đồng thời, gợi mở các hướng nghiên cứu mới, đề xuất xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi và phát triển bền vững của nông thôn Việt Nam trong bối cảnh mới.

Tọa đàm tập trung thảo luận và gợi mở một số hướng nghiên cứu lớn, gồm: nông thôn Việt Nam như một không gian xã hội đang tái cấu trúc; biến đổi kinh tế nông thôn và các chiến lược sinh kế của người dân; đổi mới quản trị nông thôn trong bối cảnh xây dựng chính quyền địa phương hai cấp; biến đổi dân số và phát triển nguồn nhân lực ở nông thôn đáp ứng yêu cầu của cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số; văn hóa làng xã và phát triển bền vững nông thôn.

GS.TS Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh, những kết quả thảo luận của tọa đàm sẽ góp phần cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển nông thôn bền vững trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên phát triển và thịnh vượng.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn TS Cao Đức Phát cho hay, chương trình xây dựng nông thôn mới sau 15 năm đã đạt được những thành tựu rất to lớn, trước hết là thay đổi nhận thức trong nông dân và xã hội về phát triển nông thôn, khắc phục một bước lớn tính ỷ lại vào sự hỗ trợ của Nhà nước; xây dựng nông thôn mới trở thành phong trào sâu rộng.

TS Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Ảnh: Thùy Dung

Bên cạnh đó, trên cơ sở chương trình mục tiêu quốc gia, chúng ta đã hình thành bộ máy chỉ đạo, cơ chế, chính sách khá toàn diện, đồng bộ, triển khai thực hiện khá bài bản, có quy hoạch, kế hoạch; cải thiện căn bản cơ sở hạ tầng nông thôn: đường giao thông, thủy lợi, điện, trường học, bệnh xá, cơ sở văn hóa - thể thao, chợ nông thôn, trụ sở xã, hệ thống thông tin; duy trì sự phát triển liên tục của nông nghiệp và kinh tế nông thôn với tốc độ khá cao.

Chương trình xây dựng nông thôn mới cũng giúp nâng cao nhanh thu nhập, giảm nhanh tỷ lệ hộ nghèo ở nông thôn. Khoảng cách về thu nhập giữa nông thôn và thành thị giảm tương đối. Đã quan tâm, có giải pháp giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái; giữ vững an ninh trật tự, ổn định xã hội, phát huy dân chủ ở nông thôn; củng cố hệ thống chính trị, nâng cao vai trò và uy tín của các tổ chức Đảng, chính quyền, đoàn thể chính trị - xã hội ở nông thôn.

Theo ông, việc triển khai các định hướng của Đại hội XIV cần được cụ thể hóa bằng cách tiếp cận thực chất hơn trong xây dựng nông thôn mới, hướng tới mô hình "nông thôn hiện đại". Phát triển nông thôn không chỉ dừng ở hạ tầng mà phải nâng cao thu nhập, tạo việc làm tại chỗ để thực hiện mục tiêu "ly nông bất ly hương", đồng thời bảo đảm người dân thực sự là chủ thể với nguyên tắc "dân bàn, dân làm, dân hưởng lợi".

Ông cũng chỉ ra những thách thức như chênh lệch thu nhập, lao động rời quê, ô nhiễm môi trường và mai một văn hóa, qua đó đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách, điều chỉnh tiêu chí và cách làm phù hợp với từng vùng.

Cần giải pháp đồng bộ theo 4 trục: thể chế, nhân lực, công nghệ, xã hội

Chỉ ra các khó khăn, những vấn đề đặt ra đối với nông thôn trong bối cảnh xây dựng chính quyền địa phương hai cấp và tái cấu trúc đơn vị địa phương cấp xã, Thiếu tướng GS.TS Nguyễn Văn Tài, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng đề xuất các giải pháp đồng bộ theo 4 trục: thể chế, nhân lực, công nghệ, xã hội.

Thiếu tướng GS.TS Nguyễn Văn Tài, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng. Ảnh: Thùy Dung

Về thể chế, ông cho rằng cần hoàn thiện mô hình chính quyền hai cấp theo hướng “phân quyền thực chất”, quy định rõ cấp tỉnh hoạch định, kiểm soát, điều phối; còn cấp xã tổ chức thực thi, cung ứng dịch vụ công. Chuyển từ “phân cấp hành chính” sang phân quyền gắn trách nhiệm và nguồn lực.

Bên cạnh đó, thiết kế lại chức năng, nhiệm vụ cấp xã theo nguyên tắc việc gì dân cần nhất - xã làm trực tiếp; việc gì chuyên môn cao - cấp trên hỗ trợ. Đổi mới cơ chế tài chính và đầu tư công, phân bổ ngân sách theo dân số, diện tích, mức độ phát triển và đặc thù vùng. Tăng quyền chủ động cho xã trong sử dụng ngân sách, lựa chọn dự án. Thiết lập cơ chế thông tin hai chiều bắt buộc.

Nhóm giải pháp về nhân lực được coi là khâu quyết định. Thiếu tướng GS.TS Nguyễn Văn Tài đề xuất cần tái cấu trúc đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã theo 3 nhóm: lãnh đạo - quản lý, chuyên môn, hỗ trợ dịch vụ công; tinh giản vị trí không còn phù hợp; bổ sung nhân lực chất lượng cao. Nguồn cán bộ dôi dư cần đào tạo lại, chuyển đổi vị trí, bố trí sang lĩnh vực còn thiếu. Tuyển dụng có trọng tâm, ưu tiên nhân lực trẻ, có năng lực số, tư duy quản trị hiện đại.

Nhóm giải pháp về công nghệ được xem là đòn bẩy đột phá. Theo Thiếu tướng GS.TS Nguyễn Văn Tài, cần xây dựng nền tảng chính quyền số cấp xã, hình thành hệ thống quản trị dữ liệu tập trung từ tỉnh đến xã. Thiết lập hệ thống thông tin hai chiều với người dân, thu hẹp khoảng cách số bằng đầu tư hạ tầng internet, thiết bị, hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến. Đặc biệt, cần ứng dụng công nghệ trong điều hành, giảm phụ thuộc vào báo cáo thủ công, tăng việc ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Với nhóm giải pháp về xã hội, cần tăng cường đối thoại trực tiếp giữa chính quyền và người dân; phát huy vai trò của Mặt trận, đoàn thể, cộng đồng; giữ gìn bản sắc, tính cộng đồng nông thôn; đảm bảo ổn định xã hội trong quá trình chuyển đổi;...

TS Bùi Sĩ Lợi, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Xã hội của Quốc hội. Ảnh: Thùy Dung

TS Nguyễn Tiến Dĩnh, đại biểu Quốc hội khóa XII, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ. Ảnh: Thùy Dung

TS Bùi Sĩ Lợi, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Xã hội của Quốc hội nhận định, nông thôn Việt Nam đang bước vào giai đoạn biến động mạnh, không còn là không gian tĩnh mà tái cấu trúc dưới tác động của đô thị hóa, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và già hóa dân số.

Từ đó, ông nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy "xây dựng nông thôn mới" sang phát triển nông thôn hiện đại, bền vững và đáng sống, gắn với tái cấu trúc kinh tế và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

TS Nguyễn Tiến Dĩnh, đại biểu Quốc hội khóa XII, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho rằng cần nâng cao chất lượng xây dựng nông thôn theo hướng "văn minh, hiện đại, thông minh, xanh, hạnh phúc và đáng sống", đồng thời đặt trong mối quan hệ hài hòa với đô thị hóa như hai nhiệm vụ chiến lược song hành.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tập trung hoàn thiện hạ tầng kinh tế - xã hội, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển kinh tế nông thôn đa giá trị, thu hút doanh nghiệp và lao động trẻ, đồng thời tiếp tục rà soát quy hoạch, hoàn thiện bộ máy chính quyền cơ sở và chính sách hỗ trợ nhằm bảo đảm hiệu quả thực chất.

Nguyễn Liên