Tàu ngầm lớp Lada Nga có phải là 'hố đen đại dương'?

Chương trình tàu ngầm lớp Lada từng gặp nhiều trở ngại khi chiếc đầu tiên bộc lộ những vấn đề nghiêm trọng, khiến Hải quân Nga phải điều chỉnh thiết kế và kéo dài thời gian phát triển.

Tàu ngầm Sankt Peterburg (B-585) thuộc lớp Lada. (Ảnh: Fl)

Sau nhiều năm hoàn thiện, lớp Lada đã dần đi vào hoạt động. Hai tàu đầu tiên được đưa vào biên chế, trong khi chiếc thứ ba tiếp tục được thử nghiệm trên biển. Dù chưa đạt được tất cả mục tiêu ban đầu, Lada vẫn được Nga xem là một thành phần quan trọng trong kế hoạch hiện đại hóa lực lượng tàu ngầm thông thường.

Vậy lớp tàu này có xứng đáng được xem là phiên bản kế nhiệm của những tàu ngầm Kilo từng được mệnh danh là "hố đen đại dương"?

Chương trình Lada khởi đầu đầy khó khăn

Quá trình nghiên cứu và phát triển tàu ngầm lớp Lada, còn được gọi là Dự án 677, bắt đầu từ những năm 1980, vào giai đoạn cuối của Liên Xô. Chương trình do Cục Thiết kế Rubin thực hiện dưới sự chỉ đạo của nhà thiết kế chính Y.N. Kormilitsyn.

Lada được thiết kế theo cấu hình diesel-điện, sử dụng động cơ diesel để cung cấp năng lượng và động cơ điện để vận hành hệ thống đẩy. So với các thế hệ tàu ngầm trước, thiết kế mới hướng tới việc giảm tiếng ồn, tăng khả năng tàng hình và cải thiện hiệu quả tác chiến.

Bất chấp sự tan rã của Liên Xô và những biến động kinh tế trong thập niên 1990, chương trình vẫn được duy trì. Chiếc đầu tiên, Sankt Peterburg (B-585), được khởi đóng năm 1997 và đưa vào biên chế năm 2011.

Trong quá trình chế tạo, nhà sản xuất áp dụng một số công nghệ mới, bao gồm hàn laser và vật liệu composite. Tàu cũng sử dụng kiến trúc thân đơn, khác với thiết kế thân kép phổ biến trên nhiều tàu ngầm Liên Xô trước đây, nhằm giảm trọng lượng tổng thể.

Những khó khăn kinh tế sau Chiến tranh Lạnh đã ảnh hưởng nặng nề đến ngành công nghiệp quốc phòng Nga. Ngân sách quân sự bị cắt giảm, nhiều chương trình đóng tàu bị đình trệ hoặc hủy bỏ, trong khi một số nhà máy đóng tàu gặp khó khăn tài chính hoặc chuyển hướng sang các dự án dân sự.

Trong bối cảnh đó, Sankt Peterburg gặp nhiều vấn đề khi hoàn thiện và bàn giao. Chỉ khoảng một năm sau khi con tàu được đưa vào biên chế, Hải quân Nga đã bày tỏ sự không hài lòng với năng lực của nó. Một phát ngôn viên hải quân thậm chí tuyên bố con tàu "hoàn toàn không có khả năng chiến đấu" ở một số khía cạnh quan trọng.

Những hạn chế này khiến chương trình Lada phải trải qua quá trình điều chỉnh thiết kế đáng kể. Từng có thời điểm tương lai của cả dự án bị đặt dấu hỏi, nhưng sau khi thiết kế được sửa đổi, Bộ Quốc phòng Nga tuyên bố kế hoạch mua chín tàu thuộc lớp này. Sankt Peterburg sau đó tiếp tục được sử dụng làm tàu thử nghiệm công nghệ trước khi ngừng hoạt động và bị tháo dỡ vào năm 2024.

Nhỏ hơn Kilo nhưng được trang bị nhiều công nghệ mới

Tàu ngầm lớp Lada có lượng giãn nước khoảng 1.765 tấn, thấp hơn đáng kể so với mức khoảng 2.350 tấn của một số tàu thuộc lớp Kilo. Tàu dài khoảng 72 mét, với thủy thủ đoàn khoảng 35 người.

Dù có kích thước nhỏ hơn, Lada được thiết kế để sở hữu nhiều cải tiến về hệ thống chiến đấu và khả năng hoạt động dưới nước. Theo các thông số được công bố, tàu có thể đạt tốc độ tối đa khoảng 21 hải lý/giờ và tầm hoạt động khoảng 7.400 hải lý.

Về vũ khí, Lada được trang bị sáu ống phóng ngư lôi cỡ 533 mm. Các ống phóng này có thể sử dụng ngư lôi và, theo các nguồn tin được dẫn, có khả năng phóng tên lửa hành trình Kalibr cũng như tên lửa chống hạm P-800 Oniks.

Hệ thống chiến đấu Litiy được phát triển nhằm cải thiện khả năng xử lý thông tin và điều khiển vũ khí. Việc tăng cường tự động hóa cũng giúp giảm nhu cầu về nhân lực so với một số thế hệ tàu ngầm trước.

Một trong những mục tiêu quan trọng nhất của chương trình Lada là nâng cao khả năng tàng hình âm học. Các tàu được thiết kế với lớp phủ thủy âm và vật liệu cách âm nhằm hấp thụ sóng âm, hạn chế tiếng ồn phát ra từ bên trong cũng như giảm khả năng bị sonar đối phương phát hiện.

Thân tàu và chân vịt cũng được thiết kế để giảm tiếng ồn thủy động lực học và hiện tượng xâm thực. Các thiết bị bên trong được lắp trên hệ thống giảm chấn nhằm hạn chế rung động truyền ra môi trường nước.

Bên cạnh đó, tàu được trang bị các hệ thống sonar chủ động và thụ động để phát hiện, theo dõi mục tiêu. Tổ hợp thủy âm mới được kỳ vọng sẽ cải thiện khả năng phát hiện tàu đối phương ở khoảng cách xa mà không cần để lộ vị trí quá sớm.

Những cải tiến này cho thấy Nga muốn đưa Lada trở thành thế hệ tàu ngầm thông thường có khả năng tàng hình tốt hơn, tiếp nối danh tiếng của lớp Kilo.

Thiếu hệ thống AIP vẫn là điểm hạn chế

Một trong những vấn đề gây tranh luận nhiều nhất về lớp Lada là việc không được trang bị hệ thống động lực độc lập với không khí (AIP) như kế hoạch ban đầu.

Các tàu ngầm diesel-điện thông thường phải sử dụng động cơ diesel để nạp điện cho pin, quá trình này đòi hỏi nguồn oxy từ khí quyển. Vì vậy, tàu thường phải nổi lên hoặc sử dụng ống thông khí để vận hành động cơ diesel và nạp lại pin.

Ngược lại, hệ thống AIP cho phép tàu ngầm tạo ra năng lượng khi đang ở dưới mặt nước mà không cần phụ thuộc trực tiếp vào oxy từ khí quyển. Công nghệ này có thể kéo dài thời gian hoạt động ngầm và giúp tàu hạn chế việc phải nổi lên hoặc sử dụng ống thông khí, qua đó giảm nguy cơ bị phát hiện.

Ban đầu, Lada được kỳ vọng sẽ sử dụng một hệ thống AIP mới do Nga phát triển. Những khó khăn kỹ thuật và sự chậm trễ trong quá trình hoàn thiện khiến nhà sản xuất lựa chọn hệ thống động lực diesel-điện truyền thống cho các tàu hiện có.

Việc thiếu AIP không đồng nghĩa Lada không thể hoạt động hiệu quả, nhưng khiến tàu khó đạt được một trong những mục tiêu quan trọng nhất của thiết kế ban đầu: duy trì thời gian hoạt động dưới nước lâu hơn mà không cần tiếp cận nguồn không khí bên ngoài.

Nga tiếp tục mở rộng hạm đội tàu ngầm Lada

Sau quá trình điều chỉnh thiết kế, chương trình Lada đã đạt được những tiến triển rõ rệt hơn. Chiếc thứ hai, Kronshtadt (B-586), được đưa vào biên chế năm 2024. Chiếc thứ ba, Velikiye Luki (B-587), được đưa vào biên chế năm 2025 theo thông tin được cung cấp, dù tiến độ thử nghiệm và hoàn thiện vẫn là yếu tố cần theo dõi.

Ngoài ba tàu đầu tiên, Nga còn tiếp tục đóng thêm các tàu cùng lớp tại Xưởng đóng tàu Hải quân ở Saint Petersburg. Theo kế hoạch được công bố, hạm đội Lada có thể đạt tổng cộng 9 chiếc trong tương lai.

Hai tàu Vologda và Yaroslavl được khởi đóng năm 2022, trong khi Maloyaroslavets được cho là bắt đầu đóng vào tháng 8/2026. Việc tiếp tục đầu tư cho Lada cho thấy Hải quân Nga vẫn đặt kỳ vọng vào dòng tàu ngầm diesel-điện này, bất chấp những vấn đề kéo dài từ giai đoạn phát triển ban đầu và việc chưa có hệ thống AIP như mong muốn.