Tết Thanh minh: Cúng gì, chuẩn bị lễ ra sao?

Tết Thanh minh là một trong những dịp lễ truyền thống quan trọng tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Đây cũng là dịp để con cháu hướng về tổ tiên, chăm sóc phần mộ và gìn giữ truyền thống gia đình.

Tết Thanh minh là dịp con cháu sửa sang, chăm sóc phần mộ tổ tiên

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, Thanh minh là tiết thứ 5 trong 24 tiết khí hàng năm. Tiết khí này được lập lịch theo quan niệm của các quốc gia phương Đông.

Trong hệ thống "nhị thập tứ khí", Thanh minh là tiết khí thứ năm, sau Lập xuân, Vũ thủy, Kinh trập và Xuân phân. Người xưa chọn ngày đầu tiên của tiết Thanh minh để làm Tết Thanh minh.

Tết Thanh minh có nguồn gốc từ Trung Quốc với tên gọi "Thanh minh", mang ý nghĩa "ngày sáng tỏ" hoặc "ngày trong sáng", tượng trưng cho bầu trời quang đãng và không khí trong lành của thời điểm giao mùa, cây cối đâm chồi nảy lộc, đánh dấu sự chuyển mình từ cuối xuân sang đầu hạ.

Ngày lễ này diễn ra vào thời điểm trong năm khi thời tiết trở nên ấm áp, trong lành, thích hợp để người dân dọn dẹp, chăm sóc mộ phần tổ tiên và bày tỏ lòng thành kính.

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết: "Thanh minh trong tiết tháng Ba/ Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh…", khắc họa rõ nét sinh hoạt truyền thống gắn với dịp này.

Năm 2026, tiết Thanh minh bắt đầu từ ngày 5-4 và kéo dài đến ngày 20-4 Dương lịch. Tết Thanh minh 2026 (ngày đầu tiên của tiết Thanh minh) là ngày chủ nhật, ngày 18-2 Âm lịch.

Tại Việt Nam, Tết Thanh minh chủ yếu mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên. Các hoạt động trọng tâm là tảo mộ, dọn dẹp phần mộ, thắp hương và cúng Tết Thanh minh. Sau khi hoàn tất việc ngoài nghĩa trang, các gia đình thường trở về nhà làm lễ cúng gia tiên.

Tảo mộ là hoạt động quan trọng nhất trong dịp Thanh minh. Đây là dịp con cháu sửa sang, chăm sóc phần mộ tổ tiên như dọn cỏ, lau chùi bia mộ, thay hoa và thắp hương tưởng niệm. Hoạt động này thể hiện lòng biết ơn và đạo lý "uống nước nhớ nguồn".

Khi đi tảo mộ, các gia đình thường chuẩn bị lễ vật như hoa tươi, trái cây, bánh kẹo… nhằm thể hiện sự thành kính và cầu mong bình an. Đây là nét đẹp văn hóa mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.

Việc tảo mộ trong tiết Thanh minh không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh quy luật vận hành của tự nhiên. Người dân ra nghĩa trang dọn dẹp cỏ dại, cắt tỉa cây cối, giúp không gian mộ phần thông thoáng, sạch sẽ.

Theo quan niệm dân gian, việc này góp phần cân bằng âm - dương, giúp khí vận lưu thông hài hòa. Đồng thời, đây cũng là dấu hiệu kết thúc mộc khí của mùa xuân, chuẩn bị chuyển sang hỏa khí của mùa hạ.

Song song với việc viếng mộ là công việc dọn dẹp và tu sửa mộ phần. Đây là nội dung trọng tâm của Tết Thanh minh, giúp duy trì truyền thống gia đình và gắn kết các thế hệ.

Bên cạnh phần mộ ngoài nghĩa trang, việc dọn dẹp bàn thờ gia tiên trong dịp Thanh minh cũng rất quan trọng. Gia đình thường lau dọn bàn thờ, thay nước, thay hoa và sắp xếp lại đồ thờ cúng để thể hiện sự trang nghiêm, thành kính.

Mâm cúng Tết Thanh minh tại nhà thường có một số món ăn như: xôi, gà luộc, canh măng, các món xào… Ngoài ra, mâm cúng còn cần thêm trái cây, hoa tươi, trầu cau, vàng mã… Nếu không muốn cúng lễ mặn, mọi người có thể làm mâm cúng chay.

Với những gia đình không nấu cỗ cúng Tết Thanh minh, gia chủ có thể thắp hương với trái cây tươi, trà, một ít bánh, kẹo để tỏ lòng biết ơn với tổ tiên.