Thạch đen - Từ cây 'xóa nghèo' đến hướng đi hàng hóa bền vững

Từ cây trồng phụ thành “cây chủ lực”

Tại xóm Nà Pò, xã Canh Tân, người dân đang tất bật chăm sóc những nương thạch đen. Một số đang tỉa hái dần những cây thạch trồng sớm. Những bó cây sau khi cắt được bó gọn, phơi trên sân nhà, chuẩn bị cho khâu sơ chế. Bà Triệu Thị Ngân, một hộ trồng thạch đen lâu năm chia sẻ: Trước đây gia đình tôi chủ yếu trồng ngô, sắn, thu nhập bấp bênh. Từ khi chuyển sang trồng thạch đen, mỗi vụ có thể thu 30 triệu đồng/ha, đời sống ổn định hơn.

Không riêng Minh Khai, tại các xã: Canh Tân, Kim Đồng, Đông Khê, Đức Long…, cây thạch đen đã và đang trở thành lựa chọn của nhiều hộ dân. Theo thống kê, thời điểm cao nhất năm 2022, toàn tỉnh có trên 610 ha thạch đen, sản lượng gần 3.500 tấn. Dù diện tích có biến động theo từng năm do thời tiết và thị trường, nhưng nhìn chung, đây vẫn là cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội so với ngô, lúa nương hay sắn.

Với năng suất trung bình khoảng 50 - 57 tạ/ha, giá bán dao động 25.000 - 45.000 đồng/kg khô, mỗi ha thạch đen cho thu nhập từ 100 - 150 triệu đồng. Đây là con số đáng kể đối với một tỉnh miền núi còn nhiều khó khăn như Cao Bằng.

Không chỉ dừng lại ở tiêu thụ trong nước, khoảng 70% sản lượng thạch đen của tỉnh đã được xuất khẩu, chủ yếu sang thị trường Trung Quốc. Một số sản phẩm đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao, có bao bì, nhãn mác, từng bước tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Đặc biệt, sản phẩm “Thạch đen Thạch An - Cao Bằng” đã được bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận, tạo nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị và uy tín trên thị trường.

Với giá bán dao động 25.000 - 45.000 đồng/kg khô, mỗi ha thạch đen cho thu nhập từ 100 - 150 triệu đồng.

Những “nút thắt” cần tháo gỡ

Dù tiềm năng lớn, nhưng thực tế phát triển cây thạch đen ở tỉnh vẫn còn không ít hạn chế. Trên cánh đồng thạch đen xã Đông Khê, anh Nông Văn Huân có hơn 5.000 m2 đất trồng cây thạch đen, bình quân 1 năm thu khoảng 3 tấn cây thạch khô, bán được hơn 100 triệu đồng, anh Huân trăn trở: Thạch đen trồng và chăm sóc dễ hơn các cây trồng khác, giá trị kinh tế lại cao hơn cây ngô, lúa, vì vậy người dân nơi đây trồng nhiều. Nhưng lúc được mùa thì lại lo mất giá, nhiều khi thương lái ép giá, không bán cũng khó vì không có nơi bảo quản, chế biến.

Đây là thực trạng chung. Việc sản xuất hiện nay vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán. Nông dân chủ yếu canh tác theo kinh nghiệm, chưa có quy trình kỹ thuật thống nhất. Chất lượng giống chưa đồng đều, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

Liên kết giữa nông dân với hợp tác xã và doanh nghiệp còn lỏng lẻo. Dù đã hình thành một số tổ hợp tác, hợp tác xã, nhưng quy mô còn nhỏ, chưa đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị. Hợp đồng bao tiêu chưa ổn định, khiến đầu ra sản phẩm phụ thuộc nhiều vào thương lái. Một vấn đề khác là chế biến còn đơn giản. Phần lớn sản phẩm vẫn tiêu thụ ở dạng thô hoặc sơ chế, giá trị gia tăng thấp. Các sản phẩm chế biến sâu như bột thạch, thạch đóng gói hay đồ uống từ thạch đen còn rất hạn chế.

Bà Nông Thị Hằng, một cơ sở chế biến Thạch đen ở xã Đông Khê chia sẻ: Hiện nay, cơ bản các cơ sở chế biến thạch đen vẫn theo phương pháp thủ công và cũng chỉ chế biến được thành món thạch ăn giải khát, tráng miệng, chưa chế biến được thành nhiều thành phẩm khác. Chúng tôi cũng muốn đầu tư dây chuyền chế biến sâu, nhưng vốn lớn, thị trường chưa ổn định nên còn e ngại.

Bên cạnh đó, năm 2025 ghi nhận diện tích trồng thạch đen giảm mạnh so với năm trước, do ảnh hưởng của thời tiết khô hạn và giá thu mua giảm. Điều này cho thấy tính bấp bênh nếu thiếu định hướng phát triển dài hạn.

Định hướng hình thành vùng nguyên liệu tập trung

Trước thực trạng trên, tỉnh đang xây dựng và triển khai Đề án phát triển cây thạch đen giai đoạn 2026 - 2030, với mục tiêu đưa thạch đen trở thành cây trồng hàng hóa chủ lực. Theo đó, đến năm 2030, diện tích trồng thạch đen toàn tỉnh dự kiến đạt 1.000 ha, tập trung tại các xã trọng điểm như: Minh Khai, Canh Tân, Kim Đồng, Đông Khê, Đức Long, Phục Hòa và mở rộng ra các địa phương có điều kiện tương đồng.

Sản phẩm thạch đen đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao, có bao bì, nhãn mác, từng bước tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Một trong những giải pháp quan trọng là quy hoạch vùng trồng tập trung, gắn với liên kết tiêu thụ. Tỉnh định hướng hình thành 4 vùng nguyên liệu lớn, mỗi vùng gắn với doanh nghiệp hoặc hợp tác xã làm đầu mối bao tiêu sản phẩm, gồm: Vùng 1 gồm các xã: Minh Khai, Độc Lập, Trà Lĩnh; đến năm 2030 đạt khoảng 230 ha, sản lượng ước đạt khoảng 1.311 tấn; định hướng liên kết tiêu thụ với Hợp tác xã Nà Pò. Vùng 2 gồm các xã: Canh Tân, Trùng Khánh, diện tích đạt khoảng 320 ha, sản lượng ước đạt khoảng 1.824 tấn; định hướng liên kết với Công ty TNHH đầu tư sản xuất và thương mại Bảo Châu. Vùng 3 gồm các xã: Kim Đồng, Quảng Uyên, Bế Văn Đàn, diện tích đạt khoảng 200 ha, sản lượng ước đạt khoảng 1.140 tấn; định hướng liên kết với Doanh nghiệp tư nhân Thu Hương. Vùng 4 gồm các xã: Đông Khê, Đức Long, Phục Hòa, diện tích đạt khoảng 250 ha, sản lượng ước đạt khoảng 1.425 tấn; định hướng liên kết với Hợp tác xã Xếp Hồng.

Theo ngành nông nghiệp và môi trường, để phát triển cây thạch đen theo dự án cần phải tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị. Từ khâu giống, kỹ thuật đến thu mua, chế biến đều phải có sự liên kết chặt chẽ giữa các bên. Song song đó, tỉnh sẽ hỗ trợ xây dựng các mô hình thâm canh, chuyển giao kỹ thuật, cung ứng giống chất lượng cao; khuyến khích chuyển đổi diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng thạch đen. Việc phát triển hợp tác xã, tổ hợp tác cũng được đẩy mạnh nhằm tạo đầu mối liên kết với doanh nghiệp. Các hợp đồng bao tiêu sẽ được xây dựng theo hướng minh bạch, đảm bảo lợi ích hài hòa.

Một hướng đi quan trọng khác là phát triển chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Theo kế hoạch, tỉnh sẽ hỗ trợ xây dựng thêm cơ sở sơ chế, bảo quản; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dây chuyền chế biến hiện đại. Mục tiêu là hình thành các sản phẩm đa dạng như bột thạch, thạch đóng gói, đồ uống… thay vì chỉ bán nguyên liệu thô. Đồng thời, đẩy mạnh chương trình OCOP, phấn đấu đến năm 2030 có ít nhất 15 cơ sở sản xuất, chế biến thạch đen đạt tiêu chuẩn từ 3 sao trở lên. Cùng với đó là việc mở rộng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu xuất khẩu chính ngạch. Hoạt động xúc tiến thương mại cũng được tăng cường, đưa sản phẩm thạch đen vào hệ thống siêu thị, sàn thương mại điện tử, từng bước chinh phục thị trường trong và ngoài nước.

Từ một loại cây trồng phụ, thạch đen đang từng bước khẳng định vị thế trong cơ cấu nông nghiệp của Cao Bằng. Nếu được triển khai đồng bộ, Đề án phát triển cây thạch đen được kỳ vọng mang lại những tác động tích cực rõ rệt. Về kinh tế, giá trị sản xuất dự kiến tăng từ khoảng 26 tỷ đồng hiện nay lên 77 tỷ đồng vào năm 2030. Khoảng 2.500 hộ dân sẽ tham gia mở rộng sản xuất, thu nhập tăng gấp 2 - 3 lần so với cây trồng truyền thống.

Câu chuyện phát triển của cây thạch đen hôm nay không chỉ là câu chuyện của một loại cây trồng, mà còn là hành trình tìm kiếm hướng đi bền vững cho nông nghiệp miền núi. Khi những “nút thắt” về quy hoạch, liên kết và chế biến được tháo gỡ, thạch đen hoàn toàn có thể trở thành “cây làm giàu”, góp phần xây dựng một nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại, hiệu quả cho tỉnh.