Thận trọng với 5 dấu hiệu nội dung dinh dưỡng thiếu căn cứ trên mạng xã hội

Facebook, TikTok và một số hội nhóm về dinh dưỡng, giảm cân, chăm sóc sức khỏe là nguồn tham khảo quen thuộc của nhiều người. Chỉ với vài thao tác, người dùng có thể tìm thấy hàng loạt lời khuyên về giảm cân, lựa chọn thực phẩm hay kiểm soát đường huyết, cholesterol. Tuy nhiên, lượt xem hoặc cách trình bày hấp dẫn không thể thay thế cho bằng chứng khoa học.

Một tổng quan hệ thống của Emily Denniss, Rebecca Lindberg và Sarah A. McNaughton, công bố trên Public Health Nutrition năm 2023, phân tích 64 nghiên cứu về chất lượng và độ chính xác của thông tin dinh dưỡng trực tuyến. Gần một nửa số nghiên cứu đánh giá chất lượng và độ chính xác ở mức thấp. Một tổng quan hệ thống khác của Segado Fernández và cộng sự, công bố năm 2025, phân tích 28 nghiên cứu và ghi nhận "chế độ ăn thần kỳ" cùng những tuyên bố cải thiện sức khỏe nhanh chóng là dạng thông tin sai lệch đáng chú ý.

Dưới đây là 5 dấu hiệu người dùng mạng xã hội nên lưu ý:

1. Chỉ dựa vào một đặc điểm dinh dưỡng để kết luận thực phẩm "tốt" hoặc "xấu"

Nghe thông tin trên mạng xã hội, nhiều người "tẩy chay" dầu ăn và quay sang ăn mỡ lợn vì lo lắng dầu ăn không tốt. Ảnh minh họa AI

Một kiểu nội dung dễ gây hiểu lầm là chỉ dựa vào một đặc điểm của thực phẩm để đưa ra kết luận về sức khỏe.

Chẳng hạn, có nội dung cho rằng “dầu thực vật tốt cho tim mạch vì không chứa cholesterol”, trong khi nội dung khác lại khẳng định “dầu ăn không tốt vì chứa nhiều chất béo”. Cả hai cách kết luận đều quá đơn giản. 

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết chất lượng chất béo trong chế độ ăn rất quan trọng; chất béo không bão hòa, có trong nhiều loại dầu thực vật như dầu đậu nành, hướng dương, cải dầu và ô liu, được ưu tiên hơn chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi loại dầu thực vật đều có tác động giống nhau hoặc có thể sử dụng không giới hạn. Thành phần acid béo, lượng sử dụng và cách chế biến đều cần được xem xét.

Một ví dụ khác là thông tin cho rằng ăn cơm nguội giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn cơm nóng. Theo TS.BS Nguyễn Quang Bảy, chuyên gia lĩnh vực nội tiết - đái tháo đường, khi cơm được nấu chín rồi làm nguội, một phần tinh bột có thể chuyển thành tinh bột kháng, khó được tiêu hóa ở ruột non và có thể làm giảm phần nào mức tăng đường huyết sau ăn.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cơm nguội luôn giúp đường huyết tăng ít hơn. Lượng tinh bột kháng còn phụ thuộc vào cách nấu, làm nguội và bảo quản. Vì vậy, không nên chỉ dựa vào yếu tố "cơm nguội" để kết luận về tác động của món ăn đối với sức khỏe.

Dấu hiệu cảnh báo: Nội dung chỉ dựa vào những từ như "tự nhiên", "thực vật", "không đường", "giàu protein" hoặc "ít béo" để kết luận toàn bộ thực phẩm tốt hay xấu.

2. Hứa hẹn giảm cân hoặc cải thiện sức khỏe trong thời gian ngắn

"Uống nước này 7 ngày giảm 5 kg", "ăn món này để thải độc gan" hay "bỏ hoàn toàn cơm giúp đường huyết về bình thường" hoặc "95% người tiểu đường không biết điều này"… là những tuyên bố cần được kiểm tra kỹ.

Một chế độ ăn lành mạnh không được quyết định bởi một món ăn hoặc đồ uống duy nhất. WHO nhấn mạnh chế độ ăn lành mạnh cần đa dạng, cân đối và điều độ. Tổng quan hệ thống năm 2025 cũng ghi nhận các "chế độ ăn thần kỳ" và tuyên bố cải thiện sức khỏe nhanh chóng là vấn đề nổi bật trong thông tin sai lệch về dinh dưỡng trên mạng xã hội.

Dấu hiệu cảnh báo: Những từ như "chữa khỏi", "đào thải độc tố", "đốt mỡ", "hạ đường huyết ngay", "không cần thuốc" hoặc cam kết kết quả chỉ trong vài ngày, vài tuần.

3. Dùng câu chuyện cá nhân để tạo niềm tin

Thông tin dinh dưỡng ngày càng phong phú nhưng không phải nội dung nào cũng đáng tin. Ảnh chụp màn hình của một người sáng tạo nội dung không có chuyên môn về y khoa.

Những lời giới thiệu như: "Mẹ tôi uống nước ép cần tây và mỡ máu giảm" hay "Tôi bỏ cơm và giảm 7 kg" có thể là những trải nghiệm có thật. Tuy nhiên, một câu chuyện cá nhân không đủ để chứng minh một phương pháp hiệu quả hoặc an toàn với tất cả mọi người.

Kết quả của một người có thể chịu ảnh hưởng bởi chế độ ăn tổng thể, vận động, giấc ngủ, thuốc đang sử dụng và nhiều yếu tố khác. Cảm giác chân thực của câu chuyện cũng không đồng nghĩa với bằng chứng khoa học.

Dấu hiệu cảnh báo: Một trải nghiệm cá nhân được dùng làm bằng chứng chính để khẳng định một thực phẩm, chế độ ăn hoặc phương pháp có tác dụng với tất cả mọi người.

4. Vừa đưa lời khuyên sức khỏe vừa bán sản phẩm

Nội dung đưa ra hàng loạt lợi ích sức khỏe nhưng cuối cùng đều dẫn người xem tới một sản phẩm hoặc dịch vụ cần mua. Ảnh chụp màn hình của một người sáng tạo nội dung không có chuyên môn về y khoa.

Đây là dấu hiệu cần lưu ý với viên uống giảm cân, thực phẩm bổ sung, sản phẩm "detox", collagen hoặc bột dinh dưỡng.

Không phải cứ có quảng cáo là thông tin sai. Tuy nhiên, khi người đăng vừa đưa ra tuyên bố về tác dụng sức khỏe vừa bán sản phẩm, người đọc cần phân biệt đâu là thông tin khoa học và đâu là thông điệp tiếp thị.

Dấu hiệu cảnh báo: Nội dung đưa ra hàng loạt lợi ích sức khỏe nhưng cuối cùng đều dẫn người xem tới một sản phẩm hoặc dịch vụ cần mua.

5. Dùng thuật ngữ khoa học để tạo cảm giác đáng tin

Các thuật ngữ như "chống oxy hóa", "kháng viêm", "cân bằng hormone", "detox", "kiềm hóa" hay "kích hoạt chuyển hóa" không tự động khiến một nội dung trở nên khoa học.

Ví dụ, một loại nước ép chứa chất chống oxy hóa không đồng nghĩa với khả năng "đào thải độc tố" hay "làm sạch gan". Người đọc cần xem thuật ngữ được sử dụng có đúng ngữ cảnh và kết luận có phù hợp với bằng chứng hay không.

Dấu hiệu cảnh báo:Nội dung có nhiều thuật ngữ khoa học nhưng không giải thích rõ ý nghĩa, không đưa ra bằng chứng và chuyển từ một cơ chế sinh học thành lời hứa về tác dụng điều trị.

Đừng dùng lượt thích để đo độ tin cậy

Một nội dung có hàng trăm nghìn lượt xem hoặc chia sẻ không vì thế trở thành kiến thức khoa học. Khi gặp lời khuyên dinh dưỡng trên mạng, người dùng nên tự hỏi: Nguồn ở đâu? Có bằng chứng phù hợp không? Đây là trải nghiệm cá nhân hay kết quả nghiên cứu? Có lợi ích thương mại phía sau không?

Không phải cứ xuất hiện một dấu hiệu là nội dung chắc chắn sai nhưng càng có nhiều dấu hiệu cùng lúc, người đọc càng nên kiểm tra nguồn và đối chiếu với hướng dẫn của cơ quan y tế hoặc các tổ chức khoa học uy tín trước khi áp dụng.

Thông tin dinh dưỡng khoa học không nhất thiết phải khó hiểu. Một nội dung đáng tin cần giúp người đọc phân biệt được đâu là bằng chứng, đâu là trải nghiệm cá nhân và đâu là thông điệp quảng cáo.