Thăng trầm nghề dệt thổ cẩm của người Mường ở Phú Thọ

Nghệ nhân cao niên người Mường ở Tân Sơn (Phú Thọ) truyền dạy nghề dệt thổ cẩm truyền thống. (Ảnh: Tạ Toàn/TTXVN)

Được hình thành từ lâu đời, nghề dệt thổ cẩm gắn liền với những giá trị truyền thống vẫn được đồng bào dân tộc Mường ở vùng Mường Vang lưu giữ, phát huy. Nghề truyền thống này nổi bật bởi sự tinh tế, cầu kỳ trong từng công đoạn và mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa.

Những họa tiết vải ẩn chứa cả tâm hồn

Nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào Mường tại tỉnh Phú Thọ tập trung chủ yếu ở huyện Tân Sơn cũ (đặc biệt là các xã Kim Thượng, Xuân Đài và làng Chiềng), đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 8/2024

Nghề dệt thổ cẩm có từ bao giờ không ai biết, chỉ biết rằng nó đã gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào Mường.

Năm 2008, làng nghề dệt thổ cẩm Làng Chiềng đã được Ủy ban Nhân dân tỉnh công nhận làng nghề truyền thống, mở ra nhiều cơ hội việc làm và phát triển du lịch cộng đồng cho người dân nơi đây.

Để tạo nên một tấm vải đẹp, người phụ nữ Mường phải trải qua nhiều công đoạn công phu gồm quay bông, đánh suốt (quấn sợi chỉ hoặc bông tơ vào thoi dệt), mắc vải sợi, se sợi và dệt thủ công trên khung cửi.

Từ khi 14-15 tuổi, các thiếu nữ Mường đã thành thạo nghề dệt. Con gái Mường lên bảy, tám tuổi đã được bà và mẹ dạy cách trồng bông, quay tơ, kéo sợi. Mười ba, mười bốn tuổi đã biết ngồi khung cửi, dệt lên những tấm thổ cẩm lấp lánh, nhiều màu sắc để may chăn đệm chuẩn bị lấy chồng.

Tấm thổ cẩm tự dệt với những họa tiết tinh tế là một trong những thước đo đánh giá sự khéo léo, chăm chỉ và là hành trang không thể thiếu của người phụ nữ trước khi về nhà chồng.

Hoa văn trên thổ cẩm người Mường mang đậm dấu ấn tự nhiên và văn hóa bản địa (màu xanh cây lá, đỏ, vàng, trắng, hồng của hoa rừng), thể hiện quan niệm thẩm mỹ và sự tinh xảo trong từng đường kim, mũi chỉ.

Việc khôi phục nghề dệt có ý nghĩa lớn trong bảo tồn văn hoá truyền thống của người Mường, gắn với phát triển du lịch cộng đồng ở Tân Sơn (Phú Thọ). (Ảnh: Tạ Toàn/TTXVN)

Những sản phẩm từ thổ cẩm là vật không thể thiếu trong dịp lễ trọng, việc hiếu, hỉ, là thước đo sự giàu có, ấm no, sung túc của các gia đình trong quan niệm truyền thống của người Mường.

Những tấm vải thổ cẩm, bộ váy áo, cạp váy, tấm chăn đệm được dệt tinh xảo, hoa văn, màu sắc rực rỡ luôn là thước đo giá trị của người phụ nữ Mường.

Nghề dệt thổ cẩm với các sản phẩm đặc trưng đã góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng, độc đáo, đậm nét dân tộc thông qua trang phục, đặc biệt là trang phục nữ giới Mường.

Vì vậy, nghề dệt thổ cẩm không chỉ đơn thuần là dệt ra những mảnh vải đẹp để dùng trong cuộc sống và sinh hoạt mà còn chứa đựng cả tâm hồn của người Mường gửi gắm vào đó.

Nỗ lực thoát khỏi sự mai một cùng thời gian

Trải qua những biến động của thời gian, có những thời điểm, nghề dệt thổ cẩm tại đây đã dần mai một, trong các bản làng còn rất ít người biết quay bông, dệt vải.

Nhận thấy giá trị văn hóa đặc sắc của nghề dệt và tầm quan trọng của việc bảo tồn, các cấp chính quyền và cộng đồng đã chung tay thực hiện nhiều giải pháp thiết thực nhằm phục hồi và phát huy nghề truyền thống này.

Những năm qua, tỉnh Phú Thọ đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa truyền thống điển hình của đồng bào dân tộc thiểu số nói chung, nghề dệt thổ cẩm của người Mường ở xã Tân Sơn nói riêng.

Chính quyền địa phương phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch mở các lớp truyền dạy nghề dệt thổ cẩm. Các nghệ nhân người Mường, với kinh nghiệm và kỹ thuật tinh xảo, trực tiếp tham gia giảng dạy, truyền đạt bí quyết dệt và thiết kế hoa văn độc đáo.

Các sản phẩm dệt thổ cẩm của người Mường huyện Tân Sơn (Phú Thọ) đều có phong cách riêng biệt, mẫu mã đẹp và phong phú. (Ảnh: Tạ Toàn/TTXVN)

Xã đã phối hợp Trung tâm dạy nghề tỉnh mở các lớp dạy nghề dệt thổ cẩm, trong đó có lớp dạy nghề do cơ quan hợp tác quốc tế Tây Ban Nha thực hiện qua đề án thí điểm chương trình dân tộc cho nhóm yếu thế tại Phú Thọ cho học viên là đoàn viên thanh niên, phụ nữ 2 xã Xuân Đài, Kim Thượng.

Sau rất nhiều nỗ lực, cho đến hiện nay, nghề dệt thổ cẩm của người Mường ở xã Tân Sơn vẫn được duy trì và phát triển. Sản phẩm dệt vải thổ cẩm truyền thống đã và đang trở thành sản phẩm đặc trưng, chủ yếu tiêu thụ tại chỗ hoặc ký gửi ở các cửa hàng, khách sạn, các điểm du lịch... trong, ngoài địa phương.

Những sản phẩm được làm từ nguyên liệu thô sơ và trải qua quá trình nhuộm, dệt hoàn toàn thủ công từ bàn tay khéo léo của bà con người Mường đã thu hút sự chú ý và yêu thích của rất nhiều khách du lịch, được mang đến các hội chợ, triển lãm trên cả nước.

Song song với phát triển du lịch, địa phương chú trọng xây dựng thương hiệu thổ cẩm Mường Xuân Đài, phát triển quà tặng, đồ lưu niệm, sản phẩm OCOP và các mặt hàng ứng dụng trong đời sống.

Quảng bá trên nền tảng số, tham gia sàn thương mại điện tử và giới thiệu câu chuyện văn hóa phía sau mỗi sản phẩm được kỳ vọng giúp nghề dệt tiếp cận thêm khách hàng./.

.