Thanh âm lượn cọi, hơi thở mùa xuân của người Tày

Theo lời các bậc cao niên, Lượn Cọi là một trong những làn điệu dân ca đặc sắc của người Tày, thường được cất lên vào những ngày Tết, hội xuân. Khi men rượu ngô còn nồng trên chén, bên bếp lửa hồng, từng tốp nam nữ quây quần đối đáp. Lời Lượn khi mộc mạc, chân tình; khi lại ý nhị, sâu sắc, thể hiện sự khéo léo trong cách ứng đối và vốn hiểu biết phong phú của người hát. Những đêm xuân như thế đã trở thành ký ức đẹp trong lòng bao thế hệ người Tày.

Nghệ nhân Vũ Thị Lương tham gia hát Lượn Cọi ngày xuân

Nghệ nhân dân gian Vũ Thị Lương ở thôn 13, xã Chợ Đồn cho biết bà đã biết hát Lượn từ năm 10 tuổi, nhờ được các mẹ, các chị truyền dạy. Mỗi câu Lượn Cọi đều chứa đựng tình yêu quê hương, gia đình và ước vọng về cuộc sống ấm no. Vì vậy mỗi lần được cất lên những câu Lượn của dân tộc mình trong các lễ hội hay dịp quan trọng, bà luôn cảm thấy tự hào. "Tôi từ khi còn nhỏ đi nghe các bà, các chị hát Lượn Cọi thì rất mê. Sau này lớn lên cũng tập hát và biết hát. Thường khi hát Cọi người ta hát vào Lễ hội Lồng Tồng hằng năm, các cặp trai gái giao duyên đối đáp bằng hát cọi. Làn điệu hát Cọi của dân tộc Tày rất hay, mượt mà và đi vào lòng người, ca ngợi Đảng, Bác Hồ, ca ngợi tình yêu đôi lứa".

Hát Lượn Cọi không hề dễ. Người thể hiện phải có chất giọng vang, khỏe nhưng vẫn giữ được sự mềm mại, luyến láy đặc trưng của dân ca Tày. Không chỉ hát đúng lời, đúng làn điệu, người hát còn phải biết “nhả chữ”, giữ hơi dài, ngân nga theo nhịp phách để câu lượn vang lên tròn trịa, sâu lắng. Bên cạnh đó, người hát cần thuộc nhiều bài cổ, hiểu phong tục tập quán và có khả năng ứng tác linh hoạt theo từng hoàn cảnh.

Ông Hoàng Văn Canh ở thôn Chiến Thắng, xã Phủ Thông, người nhiều năm sưu tầm và nghiên cứu hát Lượn chia sẻ: "Tôi thấy tự hào và mến mộ Lượn Cọi nên đã sưu tầm và tìm cách phát triển. Lượn Cọi khác với Lượn Phong slư hay Lượn Nàng ới, từ giọng hát đến cách vào vần. Khi hát phải sắp xếp lời sao cho đúng giọng, đúng vần, nếu không sẽ bị hẫng và không thành bài".

Hát Lượn Cọi dịp mừng nhà mới

Không chỉ vang lên trong hội xuân, Lượn Cọi còn theo bước người Tày hiện diện trong nhiều nghi lễ quan trọng của gia đình. Từ lễ cưới, mừng nhà mới, mừng đầy tháng cho đến những cuộc gặp gỡ họ hàng, bạn bè, câu lượn khi thì thiết tha chúc phúc, khi lại sâu lắng nghĩa tình. Lời ca mộc mạc mà đằm thắm, gửi gắm đạo lý làm người và nhắc con cháu nhớ về cội nguồn, gìn giữ nếp nhà. Tuy nhiên, giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều loại hình giải trí mới du nhập vào bản làng, không ít người trẻ dần xa lạ với những câu Lượn cổ. Để giữ gìn điệu Lượn Cọi của dân tộc, các nghệ nhân người Tày đã tích cực truyền dạy cho con cháu, nhất là vào dịp nông nhàn hay trước mỗi mùa lễ hội.

Nghệ nhân Hoàng Thị Mỵ ở xã Bằng Thành chia sẻ: "Ngày xưa tầm tuổi như tôi đi đâu ai cũng biết Lượn Cọi, một bên nam một bên nữ lượn đối đáp với nhau. Lớp trẻ bây giờ không đam mê nhiều như trước. Vì vậy tôi muốn dạy cho các cháu để giữ lại tiếng lượn của dân tộc mình".

Hát Lượn Cọi mừng trẻ đầy tháng

Năm 2019, Lượn Cọi của người Tày Pác Nặm, tỉnh Thái Nguyên đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Từ đó, nhiều câu lạc bộ dân ca được thành lập, tạo nên phong trào học hát sôi nổi trong cộng đồng người Tày. Riêng từ năm 2022, tại các xã vùng cao đã có nhiều câu lạc bộ hát lượn hoạt động thường xuyên với các buổi tập luyện, giao lưu, biểu diễn, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống. Mỗi độ xuân về, khi lễ hội Lồng Tồng đầu năm diễn ra, những câu Lượn Cọi lại ngân vang khắp các bản làng vùng cao Thái Nguyên. Đó không chỉ là tiếng hát của mùa xuân, mà còn là sợi dây bền chặt nối quá khứ với hiện tại, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Tày nơi miền sơn cước.

CTV Thúy Kiều-Công Luận/VOV-Đông Bắc