Thành phố Hồ Chí Minh tìm lời giải dài hạn cho bài toán ngập nước đô thị

Nước dâng sớm, rút chậm trên đường Phạm Hữu Lầu, kéo dài từ cầu Phước Long đến đường Huỳnh Tấn Phát (Thành phố Hồ Chí Minh) khiến các phương tiện di chuyển chậm, khó khăn. (Ảnh: Hương Giang/TTXVN)

Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước thời điểm quan trọng trong cuộc chiến chống ngập khi dự án kiểm soát triều gần 10.000 tỷ đồng được thúc đẩy hoàn thành trong năm 2026, trong khi thành phố đồng thời xây dựng đề án chống ngập mới với tầm nhìn đến năm 2060.

Đây không chỉ là bài toán hạ tầng mà còn là yêu cầu cấp thiết đối với công tác quy hoạch và quản trị đô thị trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Gỡ nút thắt cho dự án chống ngập trọng điểm

Ngập nước là vấn đề đã đeo bám Thành phố Hồ Chí Minh trong nhiều thập niên. Với địa hình thấp, nằm ở hạ lưu hệ thống sông Đồng Nai-Sài Gòn và chịu tác động trực tiếp của thủy triều từ biển Đông, thành phố thường xuyên đối mặt với tình trạng ngập do mưa lớn, triều cường và nước từ thượng nguồn đổ về.

Khoảng 60% diện tích thành phố có cao trình dưới 2 m, trong khi hệ thống sông, kênh rạch chiếm khoảng 8% diện tích tự nhiên. Cùng với quá trình đô thị hóa nhanh và tình trạng sụt lún nền đất, nguy cơ ngập ngày càng gia tăng.

Từ đầu những năm 2000, Chính phủ đã phê duyệt Quy hoạch 752 về thoát nước đô thị và xử lý nước thải Thành phố Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, quy hoạch này chủ yếu tập trung giải quyết ngập do mưa, trong khi các yếu tố biến đổi khí hậu, nước biển dâng và triều cường chưa được tính toán đầy đủ.

Đến năm 2008, Quy hoạch thủy lợi chống ngập khu vực Thành phố Hồ Chí Minh theo Quyết định 1547/QĐ-TTg tiếp tục được phê duyệt nhằm kiểm soát ngập do triều và lũ trên phạm vi rộng hơn.

Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực Thành phố Hồ Chí Minh có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu (giai đoạn 1) được triển khai trên cơ sở hai quy hoạch này. Công trình gồm 6 cống kiểm soát triều lớn tại các cửa sông Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô và Phú Định; kết hợp hệ thống đê bao, cống nhỏ và trung tâm điều hành tự động SCADA. Mục tiêu không chỉ là ngăn triều cường mà còn hỗ trợ điều tiết mực nước trong hệ thống sông, kênh rạch, tăng hiệu quả tiêu thoát nước mưa và giảm áp lực cho hệ thống cống hiện hữu.

Theo Công ty CP Đầu tư xây dựng Trung Nam (Trung Nam Group), nhà đầu tư dự án, đến tháng 6/2026 công trình đã hoàn thành khoảng 93% khối lượng thi công.

Khi đưa vào vận hành, dự án được kỳ vọng bảo vệ khu vực khoảng 570 km² với hơn 6,5 triệu dân tại trung tâm và phía Nam thành phố, đồng thời góp phần hạn chế xâm nhập mặn và cải thiện môi trường nước.

Tuy nhiên, sau gần một thập niên triển khai, khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực thi công mà chủ yếu liên quan đến các thủ tục pháp lý và cơ chế tài chính.

Trong văn bản gửi lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh đầu tháng 6/2026, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Trung Nam Group Nguyễn Tâm Thịnh cho biết, doanh nghiệp chưa thể huy động đầy đủ nguồn vốn tín dụng để hoàn thành dự án do chưa hoàn tất các thủ tục liên quan đến phụ lục hợp đồng BT và phương án thanh toán quỹ đất. Theo doanh nghiệp, việc chậm hoàn thiện hồ sơ pháp lý khiến ngân hàng chưa thể tiếp tục giải ngân phần vốn còn lại.

Trung Nam Group cũng cho biết Ngân hàng BIDV đã thu hồi khoảng 6.700 tỷ đồng vốn tái cấp, trong khi chi phí lãi phát sinh mà dự án phải gánh chịu được ước tính khoảng 2.500 tỷ đồng. Doanh nghiệp cảnh báo nếu các vướng mắc không sớm được tháo gỡ, tiến độ hoàn thành công trình sẽ tiếp tục bị ảnh hưởng.

Trước thực trạng này, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu Thành phố Hồ Chí Minh tập trung xử lý các dự án tồn đọng kéo dài, trong đó có dự án chống ngập do triều, bảo đảm hoàn thành trong năm 2026 và phát huy hiệu quả đầu tư sau khi đưa vào vận hành.

Ảnh minh họa. (Nguồn: TTXVN)

Từ chống ngập cục bộ đến quản trị nước đô thị

Việc hoàn thành dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng được xem là điều kiện cần nhưng chưa phải điều kiện đủ để giải quyết căn bản tình trạng ngập nước của Thành phố Hồ Chí Minh.

Thực tế những ngày giữa tháng 6/2026 cho thấy áp lực ngập nước vẫn hiện hữu. Mưa lớn xuất hiện trên diện rộng trong các ngày 16 và 17/6 đã khiến nhiều khu vực của thành phố xảy ra ngập cục bộ, đặc biệt tại một số tuyến đường và khu dân cư thấp trũng ở khu vực phía Đông và phía Nam.

Tình trạng nước dâng nhanh sau mưa, gây khó khăn cho giao thông vào giờ cao điểm, tiếp tục cho thấy tính chất phức tạp của bài toán ngập nước đô thị khi mưa lớn xảy ra cùng thời điểm triều cường ở mức cao.

Theo Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, những năm qua thành phố đã đầu tư đáng kể cho hệ thống thoát nước, cải tạo kênh rạch và xử lý nhiều điểm ngập trên các tuyến giao thông trọng yếu.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy tình trạng ngập vẫn xuất hiện tại một số nơi mỗi khi xảy ra mưa lớn kết hợp triều cường. Điều này phản ánh bài toán ngập nước hiện nay không chỉ xuất phát từ năng lực thoát nước mà còn liên quan chặt chẽ đến quy hoạch đô thị, sử dụng đất và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Trong bối cảnh lượng mưa cực đoan có xu hướng gia tăng, nước biển dâng và tình trạng sụt lún nền đất tiếp diễn, hệ thống hạ tầng hiện hữu đang chịu áp lực ngày càng lớn.

Ngay cả khi các công trình kiểm soát triều được hoàn thành, nguy cơ ngập do mưa lớn vẫn hiện hữu nếu thiếu các giải pháp tổng thể về quy hoạch và quản lý tài nguyên nước.

Đó cũng là lý do Thành phố Hồ Chí Minh đang xây dựng Đề án chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2026-2060 với sự tham gia của các chuyên gia trong nước và đối tác Hà Lan.

Theo định hướng được Sở Xây dựng công bố, đề án mới sẽ chuyển từ tư duy xử lý từng điểm ngập sang quản lý tổng hợp lưu vực, kết hợp giữa các công trình hạ tầng kỹ thuật với các giải pháp thích ứng dựa vào tự nhiên.

Một trong những nội dung đáng chú ý là tăng khả năng trữ nước trong đô thị thông qua hồ điều tiết, không gian xanh và các khu vực ngập nước tự nhiên; nâng cao khả năng thấm nước của bề mặt đô thị; đồng thời, gắn công tác chống ngập với xử lý nước thải, cải thiện môi trường và phát triển đô thị bền vững.

Thực tế, dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng không chỉ nhằm ngăn triều cường mà còn được thiết kế để điều tiết mực nước trong hệ thống sông, kênh rạch, hỗ trợ tiêu thoát nước mưa và giảm áp lực cho hệ thống cống hiện hữu.

Điều đó cho thấy định hướng chống ngập của thành phố đang từng bước chuyển từ xử lý từng điểm ngập sang kiểm soát tổng thể hệ thống nước đô thị.

Từ góc độ đó, dự án chống ngập gần 10.000 tỷ đồng có thể xem là nền tảng của hệ thống kiểm soát nước quy mô lớn mà Thành phố Hồ Chí Minh đang hướng tới.

Tuy nhiên, mục tiêu dài hạn không chỉ là giảm ngập tại một số khu vực hay ứng phó với những đợt triều cường trước mắt mà là xây dựng mô hình quản trị nước đô thị hiện đại, nâng cao khả năng chống chịu trước các tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu./.