Tháo gỡ 'điểm nghẽn' về quy định cấp giấy phép môi trường tại Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi

Hội thảo "Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường” diễn ra chiều 31/7 tại Hà Nội.

LTS: Giấy phép môi trường (GPMT) theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020 từng được kỳ vọng là bước đột phá tích hợp nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính, giúp nhà nước quản lý tập trung và thống nhất. Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai, quy định về việc cấp lại GPMT khi doanh nghiệp có những cải tiến kỹ thuật nhỏ, tối ưu hóa quy trình vận hành đang bộc lộ những "điểm nghẽn" bất hợp lý.

Việc bắt buộc thực hiện lại toàn bộ quy trình xin cấp mới/cấp lại dù không làm tăng tải lượng ô nhiễm đã và đang gia tăng đáng kể chi phí tuân thủ, bào mòn tính linh hoạt và làm giảm động lực đầu tư công nghệ sạch của doanh nghiệp.

Từ góc nhìn thực tiễn của doanh nghiệp và sự phân tích sắc bén của các Đại biểu Quốc hội tại Hội thảo "Góp ý hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường” diễn ra chiều 31/7 vừa qua, bài viết này được PV Tạp chí điện tử Kinh tế môi trường mổ xẻ tận gốc vấn đề, đồng thời các chuyên gia về môi trường của Hội Kinh tế môi trường Việt Nam cũng đưa ra đề xuất giải pháp thể chế mang tính đột phá nhằm tháo gỡ nút thắt này, hướng tới môi trường đầu tư kinh doanh xanh và phát triển bền vững.

Thực trạng và "áp lực tuân thủ" của doanh nghiệp trước rào cản hành chính môi trường

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050, cộng đồng doanh nghiệp đóng vai trò là lực lượng nòng cốt thực thi chuyển đổi xanh. Luật Bảo vệ Môi trường (BVMT) 2020 ra đời với mục tiêu lớn là tích hợp các thủ tục hành chính (TTHC) về môi trường vào một giấy phép duy nhất – Giấy phép Môi trường (GPMT). Đây được xem là bước tiến quan trọng về tư duy quản lý, giúp giảm bớt tình trạng chồng chéo, phân tán trong công tác thẩm định và phê duyệt môi trường trước đây.

Dù vậy, sau thời gian áp dụng vào thực tế, nhiều doanh nghiệp sản xuất ghi nhận những lúng túng và vướng mắc phát sinh từ cơ chế vận hành chi tiết. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở quy định xác định điều kiện phải "xin cấp lại" Giấy phép Môi trường khi có sự thay đổi trong quá trình vận hành dự án hoặc nhà máy.

Ảnh minh họa.

Theo phản ánh từ thực tế sản xuất, trong chuỗi vận hành công nghiệp hiện đại, doanh nghiệp liên tục thực hiện các cải tiến kỹ thuật hợp lý hóa, nâng cấp linh kiện, thay thế thiết bị hiệu suất cao hoặc điều chỉnh quy trình nhằm tiết kiệm năng lượng, giảm tiêu hao nguyên nhiên liệu. Dù các hoạt động này hoàn toàn mang tính chất tối ưu hóa, không làm gia tăng tổng lượng xả thải hay tính chất độc hại của chất thải, nhưng theo cách hiểu và áp dụng pháp luật hiện hành tại một số địa phương, doanh nghiệp vẫn bắt buộc phải lập lại hồ sơ, báo cáo đánh giá tác động và trải qua quy trình thẩm định xin cấp lại GPMT.

Khái niệm "chi phí tuân thủ" trong trường hợp này không chỉ dừng lại ở các khoản phí tư vấn, phí kiểm định hay chi phí lập hồ sơ hành chính. Chi phí lớn nhất và nguy hại nhất chính là chi phí cơ hội. Việc phải dừng dây chuyền chờ đợi thẩm định cấp lại giấy phép kéo dài từ 3 đến 6 tháng – thậm chí lâu hơn – có thể làm lỡ mất thời cơ kinh doanh, đứt gãy chuỗi cung ứng và làm suy giảm năng lực cạnh tranh quốc tế của doanh nghiệp.

Tiếng nói từ góc nhìn doanh nghiệp tại buổi hội thảo

Để thấy rõ hơn bản chất của "điểm nghẽn" này, cần phân tích những phản ánh mang tính thực tiễn sâu sắc từ đại diện các doanh nghiệp sản xuất lớn – những đơn vị tiên phong trong áp dụng công nghệ xanh và mô hình kinh tế tuần hoàn.

Tại các hội thảo góp ý cải cách TTHC môi trường gần đây, bà Đỗ Hoàng Anh – Giám đốc Đối ngoại Heineken Việt Nam đã thẳng thắn nêu lên thực trạng mà nhiều doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp lớn trong nước đang gặp phải.

Theo bà Đỗ Hoàng Anh, trong quá trình hoạt động, doanh nghiệp thường xuyên chủ động thực hiện các giải pháp cải tiến kỹ thuật nhỏ nhằm tối ưu hóa hiệu suất vận hành nhà máy. Các cải tiến này có thể kể đến như: thay thế hệ thống biến tần tiết kiệm điện, tối ưu hóa quy trình rửa chai để giảm lượng nước thải, hoặc lắp đặt thiết bị lọc thu hồi nhiệt dư.

"Khi doanh nghiệp tiến hành các cải tiến kỹ thuật nhằm tối ưu hóa vận hành mà không làm tăng lượng xả thải hay tải lượng ô nhiễm ra môi trường, thì về bản chất đây là hành động tích cực khuyến khích bảo vệ môi trường. Do đó, quy định pháp luật chỉ nên yêu cầu doanh nghiệp thực hiện thủ tục cập nhật thông tin hoặc đăng ký điều chỉnh bổ sung, thay vì bắt buộc phải đi qua toàn bộ quy trình phức tạp để xin cấp lại Giấy phép Môi trường như một dự án mới".Bà Đỗ Hoàng Anh, Giám đốc Đối ngoại Heineken Việt Nam trình bày ý kiến của doanh nghiệp tại buổi Hội thảo ngày 31/7.

Phát biểu của đại diện Heineken Việt Nam phản ánh đúng tâm lý chung của cộng đồng doanh nghiệp. Trớ trêu ở chỗ, mục đích của các cải tiến kỹ thuật là để giảm tiêu tốn tài nguyên và giảm phát thải. Tuy nhiên, nếu hệ thống pháp lý hành chính lại cào bằng hoạt động "cải tiến xanh" này với các hành vi "mở rộng quy mô gia tăng ô nhiễm", vô hình trung cơ quan quản lý đang tạo ra một rào cản vô hình. Doanh nghiệp rơi vào thế lưỡng dụng: nếu cải tiến thì vướng thủ tục cấp lại GPMT tốn kém thời gian; nếu không cải tiến thì chấp nhận chi phí vận hành cao và đi lùi so với xu hướng phát triển bền vững.

Rõ ràng, việc thiếu cơ chế phân loại linh hoạt giữa "điều chỉnh giảm/không đổi tác động" và "điều chỉnh làm tăng tác động xấu" đang tạo ra một "điểm nghẽn" lớn trong cải cách TTHC, làm chậm nhịp tiến trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế.

Phân cấp quản lý và kiến tạo động lực thúc đẩy Kinh tế tuần hoàn

Dưới góc nhìn lập pháp và chính sách công, vấn đề tháo gỡ điểm nghẽn cho doanh nghiệp không chỉ là câu chuyện cắt giảm một vài tờ trình, mà đòi hỏi sự đổi mới tư duy trong phân cấp quản lý nhà nước và xây dựng thể chế kinh tế tuần hoàn.

Đồng tình với những trăn trở của doanh nghiệp, Đại biểu Nguyễn Quang Huân - ĐBQH khóa XV đã đưa ra những phân tích sâu sắc về định hướng hoàn thiện chính sách môi trường.

Theo ĐBQH Nguyễn Quang Huân, để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà không gây phiền hà cho sản xuất, hai trụ cột chính cần được tập trung giải quyết là: đẩy mạnh phân cấp, giao quyền chủ động cho địa phương và kiến tạo cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia xử lý chất thải.

"Chính quyền địa phương là cấp bám sát thực địa nhất, nắm rõ nhất năng lực vận hành cũng như chấp hành pháp luật môi trường của từng cơ sở trên địa bàn. Cần đẩy mạnh phân cấp, giao quyền chủ động cho địa phương trong việc xem xét, điều chỉnh các thủ tục môi trường thuộc thẩm quyền. Đồng thời, nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo, ban hành các chính sách hỗ trợ cụ thể để khuyến khích khối tư nhân đầu tư vào hạ tầng phân loại, thu gom và xử lý rác thải, biến chất thải thành tài nguyên trong chuỗi kinh tế tuần hoàn".Đại biểu Nguyễn Quang Huân - ĐBQH khóa XV đóng góp ý kiến tại buổi Hội thảo.

Phân tích sâu hơn ý kiến của ĐBQH Nguyễn Quang Huân, có thể thấy hai khía cạnh cốt lõi mà cần phải chú ý tới, đó là: Thứ nhất, việc phân cấp mạnh mẽ cho địa phương sẽ hạn chế tình trạng dồn ứ hồ sơ lên các cơ quan trung ương. Sở Nông nghiệp và Môi trường các tỉnh, thành phố khi được giao quyền tự chủ cao hơn, kèm theo bộ tiêu chí hướng dẫn rõ ràng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sẽ giải quyết nhanh chóng các yêu cầu điều chỉnh, đăng ký lại của doanh nghiệp. Sự sát sao của địa phương cũng giúp việc giám sát hậu kiểm trở nên thực chất, phát hiện kịp thời vi phạm thay vì chỉ quản lý trên hồ sơ giấy tờ.

Thứ hai, đối với công tác quản lý rác thải và chất thải công nghiệp, nếu chỉ dùng mệnh lệnh hành chính và xử phạt thì sẽ không bao giờ giải quyết triệt để vấn đề. Doanh nghiệp chỉ thực sự hăng hái tham gia phân loại, xử lý rác thải khi họ thấy được lợi ích kinh tế và nhận được sự hỗ trợ từ chính sách. Các cơ chế ưu đãi về đất đai, thuế, vốn vay ưu đãi cho các dự án tái chế rác thải sẽ kích hoạt nguồn vốn tư nhân khổng lồ đổ vào lĩnh vực môi trường.

Ngoài ra, tại Hội thảo, các đại biểu còn đóng góp ý kiến vào các nội dung như: Quản lý chất thải theo hướng coi chất thải là tài nguyên; bảo đảm kiểm soát hiệu quả các dự án, cơ sở có nguy cơ cao gây ô nhiễm, đồng thời đơn giản hóa thủ tục, chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang tăng cường “hậu kiểm” và “chủ động chấp nhận rủi ro có kiểm soát”; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo trong quản lý môi trường...

Giải pháp chiến lược: Cắt giảm chi phí tuân thủ, thúc đẩy đổi mới công nghệ sạch

Từ thực trạng bất cập và ý kiến chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu cải cách TTHC môi trường, tạo không gian phát triển thông thoáng cho doanh nghiệp nhưng vẫn giữ vững kỷ cương bảo vệ môi trường, nhiều chuyên gia của Hội Kinh tế môi trường Việt Nam đã đề xuất lên ý tưởng hệ thống giải pháp đồng bộ sau:

Tháo gỡ "điểm nghẽn" trong thủ tục Giấy phép Môi trường không chỉ đơn thuần là bài toán cắt giảm giấy tờ, mà là thước đo thể hiện tư duy kiến tạo của các cơ quan quản lý nhà nước đối với sự phát triển của doanh nghiệp. Cải cách thủ tục hành chính môi trường hoàn toàn không có nghĩa là buông lỏng quản lý hay hạ thấp tiêu chuẩn bảo vệ môi trường. Ngược lại, đó là việc chuyển dịch từ phương thức quản lý hành chính cứng nhắc, nặng tính tiền kiểm sang phương thức quản lý hiện đại, linh hoạt, dựa trên quản lý rủi ro thực chất và giám sát bằng công nghệ.

Lắng nghe tiếng nói thực tiễn từ doanh nghiệp như Heineken Việt Nam, tiếp thu những định hướng phân cấp và kiến tạo từ các Đại biểu Quốc hội như ông Nguyễn Quang Huân chính là chìa khóa để hoàn thiện hành lang pháp lý môi trường. Khi chi phí tuân thủ được giảm thiểu, doanh nghiệp sẽ có thêm nguồn lực và động lực mạnh mẽ để tự nguyện đổi mới công nghệ, chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn.

Một môi trường thể chế thông thoáng, minh bạch và thấu hiểu doanh nghiệp sẽ là bệ phóng vững chắc giúp Việt Nam vừa duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, vừa bảo vệ bền vững hệ sinh thái môi trường cho các thế hệ tương lai.