Thể chế tiếp đà cho xuất nhập khẩu tăng tốc

Thông quan thuận lợi, minh bạch hơn

Số liệu do Cục Thống kê cho biết, trong tháng 5/2026, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa của cả nước đạt 99,07 tỷ USD, tăng 3,2% so với tháng trước và tăng 25,8% so với cùng kỳ năm trước. Tính chung 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25,0% so với cùng kỳ năm trước, trong đó xuất khẩu tăng 19,5%; nhập khẩu tăng 30,8%.

Kết quả này là động lực rất lớn trong bối cảnh địa chính trị - kinh tế, thị trường thế giới từ đầu năm tới nay biến động phức tạp; cộng đồng doanh nghiệp, các ngành hàng nỗ lực duy trì hoạt động sản xuất, xuất nhập khẩu ổn định và tăng trưởng tích cực. Bên cạnh đó, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng khẳng định, sau 12 năm thực thi, Luật Hải quan năm 2014 đã góp phần quan trọng vào tiến trình hiện đại hóa hải quan, tạo thuận lợi thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu.

Nhìn lại hành trình vừa qua, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI đánh giá ngành Hải quan là một trong những đơn vị đi đầu về cải cách hành chính và chuyển đổi số khi gần như toàn bộ quy trình cơ bản đã được số hóa, thời gian thông quan luồng xanh chỉ còn tính bằng giây. Mặc dù vậy, sự phát triển bùng nổ của kinh tế số, logistics hiện đại và đặc biệt là thương mại điện tử xuyên biên giới đang đặt ra nhu cầu phải tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý. Cùng với đó, thực tiễn đòi hỏi phải nghiên cứu sửa đổi một số nội dung để đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền theo đúng chủ trương của Đảng và Nhà nước.

Yêu cầu trên càng quan trọng khi đặt trong bối cảnh đặc biệt như giai đoạn hiện nay. Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, Đảng, Nhà nước đã giao cho Chính phủ, các Bộ, ngành, địa phương thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số. Trong bối cảnh địa chính trị, kinh tế toàn cầu biến động phức tạp, hoạt động đầu tư sản xuất kinh doanh chưa đạt như kỳ vọng. Theo chỉ tiêu pháp lệnh, kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2026 phải tăng trưởng 12-13%, trong đó xuất khẩu phải phấn đấu tăng trưởng từ 15-16%.

Do đó, ông Nguyễn Thành Hưng khẳng định, việc sửa đổi Luật Hải quan lần này nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho công tác quản lý nhà nước, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp triển khai hoạt động thuận lợi, minh bạch hơn. Qua đó góp phần giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian thông quan, nâng cao tính công khai, minh bạch và tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính cho doanh nghiệp

Một trong những định hướng quan trọng của dự thảo là tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và quản lý dựa trên đánh giá rủi ro. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan lần này dự kiến sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ 42 điều và bổ sung 4 điều mới. Điểm đáng chú ý không nằm ở số lượng điều khoản được sửa đổi mà ở sự thay đổi tư duy quản lý xuyên suốt dự thảo.

Làm rõ điểm đột phá về cải cách, ông Nguyễn Thành Hưng phân tích, nếu như trước đây hoạt động quản lý hải quan chủ yếu dựa trên hồ sơ, chứng từ và các biện pháp kiểm soát hành chính thì dự thảo luật mới hướng tới mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu số và đánh giá rủi ro. Toàn bộ hồ sơ, chứng từ được chuyển dần sang dạng thông điệp dữ liệu điện tử, cho phép kết nối, xử lý và ra quyết định trên môi trường số. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục mà còn tạo nền tảng cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn và tự động hóa trong quản lý hải quan.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung Điều 17a về quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan, lần đầu tiên luật hóa nguyên tắc phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ và rủi ro. Đây được xem là bước chuyển quan trọng từ tiền kiểm sang hậu kiểm, phù hợp với thông lệ quản lý hiện đại của nhiều nền hải quan tiên tiến trên thế giới.

Việc đánh giá mức độ tuân thủ trong quản lý hải quan sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp

Đồng bộ hóa thể chế và hạ tầng công nghệ

Song dưới góc độ doanh nghiệp, bà Lê Thị Xuân Huế, Phó Giám đốc Công ty TNHH BowerGroupAsia Việt Nam nêu thực tế, có những doanh nghiệp luôn duy trì mức độ tuân thủ cao nhưng vẫn bị hệ thống tự động hạ mức xếp hạng do các nguyên nhân khách quan hoặc do sự chưa thống nhất trong hướng dẫn của các cơ quan quản lý nhà nước. Việc đánh giá mức độ tuân thủ sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động xuất nhập khẩu của doanh nghiệp. Do đó, tiêu chí đánh giá cần bảo đảm tính minh bạch, công bằng và có thể dự đoán được.

Từ thực tiễn đó, doanh nghiệp đề xuất cơ quan hải quan cho phép tra cứu điểm tuân thủ và lịch sử vi phạm trên hệ thống quản lý rủi ro; đồng thời xây dựng cơ chế giải trình đối với các trường hợp bị hạ mức tuân thủ do nguyên nhân bất khả kháng trước khi áp dụng các biện pháp quản lý mới. Điều này không chỉ bảo đảm tính công bằng mà còn khuyến khích doanh nghiệp chủ động đầu tư cho hệ thống quản trị nội bộ và nâng cao chất lượng tuân thủ.

Đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử, bà Nguyễn Thị Hồng Vân cho rằng, Phó Chủ tịch Bay Global Strategies cho rằng, Luật Hải quan sửa đổi không nên yêu cầu các sàn thương mại điện tử phải đóng vai trò là người khai báo hải quan và chịu sự kiểm tra, giám sát của hải quan. Bên cạnh đó, Luật cũng phải nêu rõ vai trò của người khai báo của sàn thương mại điện tửkhông đồng nghĩa với việc sàn này trở thành nhà nhập khẩu chính thức, mà khách hàng/người mua hàng vẫn phải là nhà nhập khẩu chính thức, bởi vai trò của người khai báo hải quan và người nhập khẩu là khác biệt và độc lập. Và điều quan trọng là phải duy trì sự tách biệt này, nếu không các sàn thương mại điện tử sẽ phải gánh chịu toàn bộ rủi ro tuân thủ hải quan đối với mỗi lô hàng, gây nên gánh nặng quá lớn cho họ.

Ở góc nhìn vĩ mô, ông Đậu Anh Tuấn kỳ vọng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan thực sự tạo thuận lợi thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu. Để đạt được kỳ vọng này, các mục tiêu cải cách cần được cụ thể hóa bằng những quy định định lượng rõ ràng, khả thi và có thể thực hiện được trong thực tế. Các chính sách mới cần bảo đảm tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng không làm phát sinh thêm các nghĩa vụ hoặc chi phí tuân thủ không cần thiết.

Hải quan số chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm hạ tầng công nghệ đủ mạnh, quy trình minh bạch và cơ chế giải trình rõ ràng trong trường hợp hệ thống phát sinh sai sót. Do đó, cùng với việc chuẩn hóa Luật, ngành Hải quan cần quan tâm hơn đến hạ tầng công nghệ tránh sự cố nghẽn mạng, ách tờ khai, ảnh hưởng đến thông quan, ông Đậu Anh Tuấn chia sẻ.