Thế giới bước vào kỷ nguyên lãi suất cao: Ai thiệt hại?

Ảnh minh họa - Ảnh: NYSE.

Giới phân tích lo ngại rằng một kỷ nguyên lãi suất cao hơn đã bắt đầu.

Tuần này, lợi suất trái phiếu chính phủ của nhiều nền kinh tế nhất tiếp tục tăng lên mức cao nhất trong nhiều năm. Trong đó, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm của Đức đạt mức cao nhất kể từ năm 2011, lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản cùng thời hạn duy trì trên 3%, lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm chạm mức cao nhất kể từ tháng 11/2023, và lợi suất trái phiếu chính phủ Anh đạt đỉnh sau khủng hoảng tài chính 2008.

Nguyên nhân chính của đợt bán tháo này là sự kết hợp giữa mức nợ lớn của các chính phủ và cú sốc giá dầu làm dấy lên lo ngại về lạm phát và kỳ vọng rằng các ngân hàng trung ương có thể duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt lâu hơn. Những chuyển động này có thể không chỉ đơn thuần là một đợt biến động thị trường trái phiếu, mà còn gây ra những hệ quả lan rộng khắp các nền kinh tế và thị trường tài chính.

Trao đổi với hãng tin CNBC, ông Robin Brooks, chuyên gia cao cấp tại Viện Brookings, nhận định: "Đây là sự tiếp tục của một xu hướng trung hạn sẽ kéo dài trong nhiều năm".

Bà Natalia Lojevsky, Giám đốc điều hành tại công ty CIFC Asset Management, cũng nhận thấy khả năng lợi suất trái phiếu tiếp tục tăng, khi hoạt động phát hành nợ mạnh tay của các chính phủ xung đột với những rủi ro lạm phát mới.

CÁC CHÍNH PHỦ PHẢI TRẢ LÃI NỢ CÔNG NHIỀU HƠN

Theo giới phân tích, các chính phủ là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ sự gia tăng của lợi suất trái phiếu. Gánh nặng nợ công đã ở mức cao trên khắp thế giới, và việc phát hành nợ mới ở mức lãi suất cao hơn để thanh toán các khoản nợ cũ đáo hạn sẽ làm tăng chi phí lãi vay và gây áp lực lên nền tài chính công.

Ông Masahiko Loo, chiến lược gia trái phiếu tại công ty State Street Investment Management, cho biết: "Những quốc gia dễ bị tổn thương nhất là những nước có sự kết hợp giữa thâm hụt tài khóa lớn, gánh nặng nợ cao và sự phụ thuộc vào dòng vốn bên ngoài. Pháp nổi bật trong số các thị trường phát triển nếu xét về phương diện này". Ông chỉ ra sự trượt dốc tài khóa của Pháp, tình trạng thiếu quyết tâm chính trị trong việc củng cố tài khóa, cũng như bất định lớn liên quan tới các bầu cử và chính sách của các chính trị gia thắng cử.

Tại các thị trường mới nổi, những quốc gia có thâm hụt kép đặc biệt dễ bị tổn thương vì lợi suất toàn cầu cao hơn làm tăng cả chi phí vay và rủi ro vay vốn. "Khi nợ, thâm hụt và nhu cầu vay vốn từ bên ngoài có sự xung đột, thị trường có khuynh hướng trở nên ít khoan dung hơn nhiều”, ông nói thêm.

Nhà chức trách các nước có thể cố gắng kiềm chế sự leo thang của lợi suất trái phiếu thông qua việc mua lại trái phiếu hoặc thay đổi số lượng và kỳ hạn trái phiếu mà họ phát hành. Tuy nhiên, những biện pháp như vậy không giải quyết được sự mất cân đối cơ bản giữa một bên nhu cầu vay mượn lớn của các chính phủ và một bên là nhu cầu có thể trở nên có hạn của nhà đầu tư.

"Lợi suất càng cao, quỹ đạo tài khóa dài hạn càng trở nên khó khăn hơn đối với nhiều quốc gia", một báo cáo gần đây của ngân hàng Deutsche Bank nhận xét.

Nhật Bản là một ví dụ rõ ràng về áp lực này. Nợ chính phủ của Nhật Bản tương đương hơn 200% tổng sản phẩm trong nước (GDP), khiến nền tài khóa của nước này rất nhạy cảm với sự gia tăng của lãi vay. Theo ước tính, tiền trả lãi nợ công chiếm hơn 25% chi tiêu của Chính phủ Nhật Bản trong năm tài khóa 2026.

KẾ HOẠCH TĂNG TRƯỞNG CỦA DOANH NGHIỆP BỊ ẢNH HƯỞNG

Các doanh nghiệp sẽ phải trả nhiều tiền lãi hơn hơn để đảo nợ hoặc huy động vốn cho việc mở rộng hoạt động sản xuất - kinh doanh. Những công ty có nhu cầu vay lớn, bảng cân đối kế toán yếu hoặc các khoản vay lãi suất thả nổi đặc biệt dễ bị tổn thương. Các công ty vốn hóa nhỏ có xu hướng nắm giữ nhiều nợ lãi suất thả nổi hơn so với các đối thủ lớn hơn, đồng nghĩa chi phí lãi vay của họ có thể tăng tương đối nhanh hơn khi lãi suất tăng - theo ông Thomas Browne, nhà quản lý danh mục tại công ty Keeley Teton Advisors.

"Chịu áp lực nhiều nhất là những công ty có mức độ sử dụng đòn bẩy cao nhất, những công ty đã quen với tiền rẻ”, ông Loo nói. Tương tự, ông nhấn mạnh rằng bất động sản thương mại, các công ty được hậu thuẫn bởi quỹ đầu tư tư nhân, danh mục cho vay trực tiếp (direct-lending portfolio), và các doanh nghiệp phần mềm chất lượng thấp hơn chính là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Nhiều công ty trong số này đã được vay vốn dựa trên giả định rằng vốn sẽ vẫn dồi dào và rẻ.

Cơn sốt đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đang bổ sung thêm một yếu tố phức tạp khác. Các công ty công nghệ đang phát hành một lượng lớn trái phiếu để huy động vốn cho việc xây dựng các trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng liên quan, đặt họ vào cuộc cạnh tranh với chính phủ và các công ty khác để thu hút vốn đầu tư.

"Một lượng nợ khổng lồ đang được phát hành để cấp vốn cho các dự án AI khác nhau, và những doanh nghiệp phát hành những khoản nợ đó tương đối ít nhạy cảm với lãi suất”, ông Larry Holzenthaler - nhà quản lý danh mục đầu tư cao cấp tại công ty Catalyst Fund nhận xét.

Lợi suất tham chiếu cao hơn có thể làm gia chi phí tài chính ngay cả đối với các công ty được đánh giá là khỏe mạnh, có thể khiến một số nhà máy, trung tâm dữ liệu, thương vụ mua lại và các khoản đầu tư khác trở nên kém khả thi về mặt kinh tế.

NGƯỜI TIÊU DÙNG CHỊU ÁP LỰC KINH TẾ HÌNH CHỮ K

Lợi suất dài hạn cao hơn ảnh hưởng đến các khoản vay thế chấp nhà, vay mua ô tô và các hình thức tín dụng hộ gia đình khác. Gánh nặng này sẽ không được chia sẻ đồng đều. "Phần cuối của đường cong lợi suất thực sự quan trọng vì chi phối lãi vay không chỉ đối với các công ty, mà còn đối với cả những người vay thế chấp nhà và thị trường nhà ở”, ông Holzenthaler nói.

Người tiêu dùng có thu nhập thấp - những người phải chi một tỷ lệ lớn thu nhập để trả nợ và mua các nhu yếu phẩm - có thể sẽ là những người cảm thấy áp lực đầu tiên. Các hộ gia đình giàu có hơn có thể hưởng lợi từ lãi tiết kiệm nhiều hơn và thường có khả năng tốt hơn trong việc hấp thụ các khoản chi tiêu hàng tháng tăng thêm.

"Chúng ta có một động lực hình chữ K đối với người tiêu dùng. Khi xét về tỷ lệ phần trăm của tiền lương được dùng để trả tiền mua xe, tiền vay thế chấp nhà hay vay ăn học, những người có thu nhập thấp sẽ cảm nhận tác động rõ rệt hơn nhiều so với một người giàu có", ông Holzenthaler nói thêm.

Hiệu ứng này có thể xuất hiện dần dần khi các khoản vay lãi suất cố định đáo hạn và các hộ gia đình phải đảo nợ. Một khi áp lực lên người tiêu dùng có thu nhập thấp khiến chi tiêu yếu đi, tác động có thể lan rộng khắp nền kinh tế.

NHÀ ĐẦU TƯ CHỨNG KHOÁN CŨNG KHÔNG TRÁNH ĐƯỢC SỨC ÉP

Thị trường chứng khoán toàn cầu thời gian qua đã cho thấy sự kiên cường, được hậu thuẫn bởi lợi nhuận mạnh mẽ của các công ty niêm yết và tâm lý lạc quan về cải thiện năng suất do AI dẫn dắt. Nhưng lợi suất trái phiếu tăng khiến trái phiếu chính phủ - vốn được coi là một kênh đầu tư an toàn hơn - trở nên hấp dẫn hơn so với cổ phiếu, đồng thời giảm giá trị hiện tại mà các nhà đầu tư gán cho lợi nhuận của các công ty trong tương lai.

"Tại một thời điểm nào đó, lợi suất cao hơn là một trải nghiệm ‘đau thương’ đối với cổ phiếu. Thị trường chứng khoán đã có lúc bỏ qua sự leo thang của lợi suất, nhưng cuối cùng đã không thể bỏ qua mãi”, ông Lojevsky nói.

Tuy nhiên, lợi suất cao hơn mang lại lợi ích cho những nhà đầu tư mua trái phiếu mới phát hành. Lãi suất cuống phiếu (coupon) cao hơn tạo ra một bộ đệm chống lại sự sụt giảm giá thêm của trái phiếu, không giống như môi trường lợi suất thấp đầu thập kỷ này.

Ngân hàng Deutsche Bank ước tính rằng lợi suất trái phiếu kho bạc Mỹ kỳ hạn 10 năm có thể leo lên khoảng 5,5% trong thời gian 1 năm tới, trước khi khoản lỗ vốn do giá trái phiếu giảm vượt quá tiền lãi cuống phiếu mà các nhà đầu tư nhận được. Trong khoảng thời gian 2 năm, lợi suất sẽ cần tăng mức lên khoảng 6,4% để tổng lợi nhuận trở nên âm.

Tính toán này đề cập đến tổng lợi nhuận danh nghĩa, là tổng của tiền lãi cuống phiếu và biến động giá thị trường của trái phiếu.