'Thế hệ không thuốc lá': Đầu tư cho tương lai khỏe mạnh

Thuốc lá đã trở thành một trong những thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững của nhiều quốc gia. Ảnh: ST

Ngăn thế hệ trẻ bước vào vòng xoáy nghiện nicotine

Thuốc lá từ lâu không còn là vấn đề sức khỏe cá nhân. Với những tác động kéo dài lên hệ thống y tế, nền kinh tế và chất lượng nguồn nhân lực, thuốc lá đã trở thành một trong những thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững của nhiều quốc gia.

Tại Việt Nam, hơn 103.000 người tử vong mỗi năm do các bệnh liên quan đến thuốc lá. Thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra được ước tính khoảng 108 nghìn tỷ đồng vào năm 2022, tương đương 1,14% GDP cả nước. Đằng sau những con số đó là hàng triệu gia đình phải đối mặt với bệnh tật, mất mát và áp lực chi phí điều trị kéo dài.

Trong khi các biện pháp kiểm soát thuốc lá truyền thống như tăng thuế, cấm quảng cáo hay mở rộng môi trường không khói thuốc đã mang lại những kết quả tích cực, nhiều quốc gia đang tìm kiếm các giải pháp có khả năng tạo ra thay đổi sâu rộng và bền vững hơn. Chính sách TFG được xem là một trong những hướng tiếp cận như vậy.

Điểm khác biệt căn bản của chính sách TFG nằm ở việc thay đổi trọng tâm từ kiểm soát người đang hút thuốc sang ngăn ngừa những người hút thuốc trong tương lai.

Theo mô hình này, những người sinh sau một mốc thời gian nhất định sẽ không được phép mua thuốc lá một cách hợp pháp, ngay cả khi đã đủ tuổi trưởng thành. Chính sách không yêu cầu những người đang hút thuốc phải từ bỏ sản phẩm họ đang sử dụng, mà tập trung vào việc bảo vệ những người chưa từng hút thuốc, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên.

Cách tiếp cận này xuất phát từ thực tế rằng phần lớn người hút thuốc bắt đầu sử dụng nicotine từ rất sớm. Nhiều nghiên cứu cho thấy não bộ ở tuổi vị thành niên đặc biệt nhạy cảm với nicotine, khiến nguy cơ lệ thuộc cao hơn đáng kể so với người trưởng thành. Một khi quá trình nghiện đã hình thành, việc cai thuốc thường gặp nhiều khó khăn và nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến thuốc lá tăng lên theo thời gian.

Theo bà Phạm Thị Xuân Thu, cán bộ truyền thông của Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu Vital Strategies, TFG là chính sách phòng ngừa dài hạn được xây dựng dựa trên nguyên tắc bảo vệ trẻ em trước khi hành vi hút thuốc hình thành. Khi một thế hệ không bắt đầu hút thuốc, xã hội có thể từng bước giảm gánh nặng bệnh tật, tử vong sớm và chi phí y tế trong tương lai.

Thay vì xử lý hậu quả của việc sử dụng thuốc lá, TFG hướng đến mục tiêu ngăn chặn nguyên nhân từ gốc. Đây cũng là lý do chính sách này được nhiều chuyên gia đánh giá là bước tiến mới trong tư duy kiểm soát thuốc lá hiện đại.

Những năm gần đây, ngày càng nhiều quốc gia đưa TFG vào chương trình nghị sự về y tế công cộng. Ảnh: ST

Kỳ vọng từ những quốc gia tiên phong

Những năm gần đây, ngày càng nhiều quốc gia đưa TFG vào chương trình nghị sự về y tế công cộng.

New Zealand là một trong những nước tiên phong khi công bố kế hoạch xây dựng thế hệ không khói thuốc vào năm 2021. Theo các đánh giá chính sách được trích dẫn bởi Vital Strategies, nếu được triển khai hiệu quả, mô hình này có thể giúp giảm một nửa tỷ lệ hút thuốc trong vòng 15 năm.

Tại Vương quốc Anh, chính sách “Thế hệ không khói thuốc” đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ giới y tế công cộng. Các nghiên cứu đánh giá tác động cho thấy nếu được thực hiện hiệu quả, tỷ lệ hút thuốc ở nhóm tuổi từ 14 đến 30 có thể giảm từ 13% vào năm 2023 xuống gần bằng 0 vào năm 2050. Đối với nhóm dân số từ 18 tuổi trở lên, tỷ lệ này được dự báo giảm từ 12,7% xuống còn khoảng 1,5% vào năm 2056.

Tháng 4/2026, Vương quốc Anh chính thức thông qua chính sách cấm bán thuốc lá cho bất kỳ ai sinh sau ngày 1/1/2009. Chính phủ nước này ước tính quy định mới có thể giúp giảm khoảng 1,7 triệu người hút thuốc vào năm 2075, đồng thời ngăn ngừa khoảng 115.000 trường hợp mắc các bệnh nghiêm trọng như ung thư phổi, bệnh tim và đột quỵ.

Không thể thành công nếu thiếu một chiến lược toàn diện

Dù được đánh giá là giải pháp đầy triển vọng, các chuyên gia đều thống nhất rằng TFG không phải là một chính sách có thể tự mình giải quyết mọi vấn đề liên quan đến thuốc lá.

Bản chất của TFG là tạo ra thay đổi theo từng thế hệ. Do đó, hiệu quả rõ rệt đối với sức khỏe cộng đồng sẽ cần thời gian để tích lũy. Trong giai đoạn chuyển tiếp, các biện pháp kiểm soát thuốc lá đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Các chuyên gia cho rằng, TFG chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với những chính sách khác như tăng thuế thuốc lá, mở rộng môi trường không khói thuốc, cấm quảng cáo và khuyến mại thuốc lá, hỗ trợ cai nghiện và tăng cường kiểm soát hoạt động bán hàng trực tuyến.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí BMJ Tobacco Control cho thấy, nếu chỉ áp dụng riêng TFG, New Zealand sẽ mất nhiều thập kỷ mới đạt được những lợi ích sức khỏe rõ rệt. Chính sách này chỉ thực sự tạo ra tác động mạnh khi được kết hợp với các biện pháp khác trong chiến lược kiểm soát thuốc lá quốc gia.

Kết quả tương tự cũng được ghi nhận tại Singapore. Các mô hình nghiên cứu cho thấy nếu chỉ áp dụng TFG đơn lẻ, mục tiêu đưa tỷ lệ hút thuốc xuống dưới 5% có thể mất tới 39 năm. Trong khi đó, nếu kết hợp với các biện pháp như giảm hàm lượng nicotine và cấm thuốc lá có hương vị, thời gian đạt mục tiêu có thể rút ngắn xuống còn khoảng một thập kỷ.

Thực tế này cho thấy, thành công của TFG không chỉ phụ thuộc vào nội dung chính sách mà còn nằm ở năng lực thực thi. Việc quản lý điểm bán, kiểm tra độ tuổi bắt buộc, xử phạt các hành vi vi phạm, kiểm soát bán hàng trực tuyến, phòng chống buôn lậu và xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả đều là những yếu tố không thể thiếu.

Quan trọng hơn, TFG góp phần định hình một chuẩn mực xã hội mới, nơi việc hút thuốc không còn được xem là hành vi bình thường đối với thế hệ trẻ. Khi trẻ em lớn lên trong môi trường ít tiếp xúc với thuốc lá hơn, khả năng bắt đầu hút thuốc cũng giảm đáng kể./.