Theo dòng thời sự: Không chỉ Hà Nội, Hải Phòng, Lào Cai cũng thí điểm xây dựng xã, phường XHCN

Đây không chỉ là thử nghiệm về mô hình quản trị cơ sở mà còn phản ánh khát vọng xây dựng một kiểu phát triển hài hòa giữa kinh tế, văn hóa và con người Việt Nam đến năm 2045.

Tranh cổ động minh họa. Nguồn: Internet.

Từ “mô hình quản lý” đến khát vọng kiến tạo cộng đồng phát triển

Việc Hà Nội, Hải Phòng và Lào Cai đồng loạt triển khai nghiên cứu, xây dựng mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” không đơn thuần là một thử nghiệm hành chính hay một đề án quản trị địa phương. Đằng sau những bộ tiêu chí, những mô hình thí điểm hay các giai đoạn triển khai đến năm 2045 là một câu chuyện lớn hơn: Việt Nam đang tìm cách kiến tạo lại không gian sống cộng đồng trong bối cảnh phát triển mới, nơi tăng trưởng kinh tế phải đi cùng chất lượng văn hóa, hạnh phúc và phẩm giá con người.

Nếu trước đây, khái niệm “xã hội chủ nghĩa” thường được cảm nhận ở tầm vĩ mô qua những mục tiêu chính trị, kinh tế hay thể chế, thì nay điều đáng chú ý là nó đang được kéo gần hơn tới đời sống hằng ngày của người dân, ở cấp xã, phường – nơi trực tiếp diễn ra các quan hệ cộng đồng, sinh kế, giáo dục, y tế, môi trường và văn hóa ứng xử.

Điều này cho thấy một sự chuyển động đáng chú ý trong tư duy phát triển: Từ quản lý xã hội sang kiến tạo cộng đồng phát triển; từ tăng trưởng đơn thuần sang phát triển lấy con người làm trung tâm; từ đô thị hóa cơ học sang xây dựng không gian sống có bản sắc văn hóa và chỉ số hạnh phúc.

Khi “xã, phường XHCN” không chỉ là câu chuyện hạ tầng mà là bài toán văn hóa cộng đồng

Trong các phát biểu tại hội thảo về “Xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên phát triển mới” do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức ngày 21/5/2026, một chi tiết xuất hiện nhiều lần là yêu cầu bảo đảm “hạnh phúc”, “sự hài lòng”, “không gian sống”, “văn hóa cộng đồng” và “sinh kế người dân”. Đó không phải những từ ngữ kỹ trị thông thường, mà phản ánh một chuyển hướng văn hóa trong tư duy phát triển hiện nay.

Hà Nội đặt mục tiêu xây dựng mô hình xã, phường XHCN với 54 tiêu chí lượng hóa, nhưng đáng chú ý là bổ sung hai tiêu chí tổng hợp: Chỉ số hạnh phúc và mức độ hài lòng của người dân. Điều này cho thấy thành phố không chỉ muốn đo tốc độ đô thị hóa hay mức tăng trưởng GDP, mà muốn đo cảm nhận sống của con người trong không gian ấy.

Đó là thay đổi rất đáng suy ngẫm. Nhiều năm qua, các đô thị lớn ở Việt Nam tăng trưởng nhanh nhưng cũng đối diện hàng loạt vấn đề: đứt gãy cộng đồng truyền thống, áp lực sinh kế, khoảng cách giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, khủng hoảng niềm tin xã hội, thiếu không gian văn hóa công cộng. Một thành phố hiện đại nhưng con người cô đơn, một khu dân cư đông đúc nhưng thiếu gắn kết cộng đồng thì khó có thể gọi là phát triển toàn diện.

Vì thế, khi Hà Nội nhấn mạnh “mô hình không chỉ là nơi cư trú mà phải là không gian phát triển kinh tế - xã hội”, điều đó đồng nghĩa với việc xã, phường tương lai phải trở thành nơi con người có thể sống, làm việc, giao tiếp, sáng tạo và tìm thấy cảm giác thuộc về cộng đồng.

Ở góc độ văn hóa, đây chính là nỗ lực tái thiết “tính cộng đồng” – một giá trị cốt lõi của xã hội Việt Nam đang chịu nhiều tác động trong quá trình đô thị hóa và kinh tế thị trường.

Điều thú vị là mỗi địa phương lại lựa chọn cho mình một cách tiếp cận mang màu sắc riêng.

Hải Phòng, với lợi thế một đô thị công nghiệp – cảng biển phát triển mạnh, lại chọn hướng xây dựng “con người XHCN” song song với các mô hình kinh tế. Trong 11 mô hình trọng tâm giai đoạn 2026-2030, có tới 4 mô hình phát triển văn hóa – xã hội và 2 mô hình củng cố phẩm chất, năng lực con người.

Đây không phải chi tiết ngẫu nhiên. Một thành phố công nghiệp phát triển nhanh thường đối diện nguy cơ lệch pha văn hóa: tăng trưởng kinh tế nhanh nhưng đời sống tinh thần, môi trường xã hội và chuẩn mực ứng xử không theo kịp. Hải Phòng dường như nhận thức rõ điều đó khi đặt vấn đề “con người” vào trung tâm của quá trình xây dựng mô hình mới.

Trong khi đó, Lào Cai lại cho thấy một hướng tiếp cận giàu bản sắc vùng miền. Việc lựa chọn xã Trấn Yên đại diện cho nông thôn và phường Lào Cai đại diện cho đô thị biên giới phản ánh tư duy phát triển dựa trên đặc trưng văn hóa – không gian của từng khu vực.

Đặc biệt, tỉnh này nhấn mạnh các trụ cột như du lịch cộng đồng, nông nghiệp sinh thái, kinh tế cửa khẩu và logistics. Nghĩa là mô hình xã, phường XHCN không phải một khuôn mẫu cứng nhắc, mà có thể thích nghi với điều kiện văn hóa, địa lý và sinh kế địa phương.

Đây là điểm rất đáng chú ý. Bởi nếu xây dựng xã, phường XHCN theo kiểu đồng phục hóa, áp đặt hành chính hay chạy theo hình thức, mô hình sẽ khó sống được trong thực tế. Văn hóa cộng đồng của người Việt vốn đa dạng, từ đồng bằng tới miền núi, từ đô thị tới nông thôn, từ vùng biên giới tới khu công nghiệp. Một mô hình phát triển chỉ bền vững khi biết tôn trọng sự đa dạng ấy.

Thách thức lớn nhất không nằm ở bộ tiêu chí mà ở chất lượng con người và niềm tin xã hội

Dẫu vậy, nhìn từ góc độ văn hóa, câu hỏi lớn nhất vẫn nằm ở chỗ: điều gì sẽ quyết định thành công của mô hình xã, phường XHCN ?

Không phải những bảng tiêu chí dài hàng chục trang. Cũng không chỉ là hạ tầng, công nghệ hay ngân sách. Mà là chất lượng quản trị và niềm tin xã hội.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng xã, phường là nơi diễn ra hầu hết các quan hệ tương tác cơ bản giữa người dân với hệ thống chính trị. Nói cách khác, đây là nơi người dân cảm nhận trực tiếp nhất về công bằng, dân chủ, hiệu quả quản lý và thái độ phục vụ của chính quyền.

Nếu bộ máy cơ sở vẫn nặng tính hành chính, thiếu minh bạch, xa dân hoặc hình thức, thì rất khó tạo ra “không gian xã hội chủ nghĩa” đúng nghĩa, dù có bao nhiêu khẩu hiệu hay tiêu chí đẹp.

Ở khía cạnh văn hóa, xã hội hiện đại không chỉ cần quản lý hiệu quả mà còn cần cảm giác được tôn trọng, được lắng nghe và được tham gia.

Chính vì vậy, việc nhiều địa phương nhấn mạnh “dân biết, dân bàn, dân làm, dân giám sát, dân thụ hưởng” cho thấy mô hình mới đang cố gắng dịch chuyển từ tư duy cai quản sang tư duy phục vụ và đồng hành cùng cộng đồng.

Tuy nhiên, đây cũng là thách thức khó nhất. Bởi xây dựng hạ tầng có thể nhanh, chuyển đổi số có thể bằng công nghệ, nhưng xây dựng văn hóa quản trị, tinh thần trách nhiệm và niềm tin xã hội là quá trình lâu dài.

Một xã hội hạnh phúc không chỉ đến từ thu nhập cao mà còn đến từ cảm giác công bằng, sự tử tế trong ứng xử công quyền, sự an toàn trong cộng đồng và khả năng con người được phát triển toàn diện.

Điểm đáng lưu ý là trong toàn bộ định hướng xây dựng xã, phường XHCN hiện nay, yếu tố “hạnh phúc” được nhắc tới như một thước đo trung tâm. Điều này gợi nhớ tới xu hướng quản trị hiện đại trên thế giới, nơi nhiều quốc gia không chỉ đo phát triển bằng GDP mà bằng chất lượng sống và chỉ số hạnh phúc xã hội.

Nhưng với Việt Nam, khái niệm ấy còn mang màu sắc văn hóa riêng: hạnh phúc không chỉ là hưởng thụ cá nhân mà còn là sự gắn kết cộng đồng, ổn định xã hội, môi trường sống lành mạnh và khả năng gìn giữ những giá trị nhân văn truyền thống trong quá trình hiện đại hóa.

Có thể nói, việc Hà Nội, Hải Phòng và Lào Cai cùng triển khai thí điểm xã, phường XHCN là tín hiệu cho thấy Việt Nam đang bước vào một giai đoạn thử nghiệm mô hình phát triển mới ở cấp cơ sở. Đây không đơn thuần là đổi mới bộ máy quản lý mà là nỗ lực tìm kiếm một kiểu phát triển hài hòa hơn giữa kinh tế, văn hóa và con người.

Con đường ấy chắc chắn không dễ dàng. Nhưng nếu thành công, điều đọng lại không chỉ là những khu đô thị thông minh hay những bộ tiêu chí quản trị hiện đại, mà quan trọng hơn là khả năng tạo dựng được những cộng đồng sống nhân văn, gắn kết và đáng sống hơn cho người dân Việt Nam trong tương lai.

V.X.B