Thị trường carbon bước vào cuộc chơi mới: Chất lượng, đầu tư dài hạn và lợi ích xanh lên ngôi

Định giá carbon ngày càng mở rộng, Việt Nam chính thức góp mặt

Tại hội thảo trực tuyến “Xu hướng định giá carbon 2026: Một số điểm đáng chú ý cho tín chỉ carbon rừng Việt Nam” do Mạng lưới nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức mới đây, các chuyên gia cho rằng, thị trường carbon toàn cầu đang bước vào giai đoạn phát triển mới với quy mô ngày càng lớn và vai trò ngày càng quan trọng trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp.

Theo TS Nguyễn Sỹ Linh - Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE), báo cáo mới nhất của Ngân hàng Thế giới (WB) cho thấy trong vòng 10 năm qua, số quốc gia và vùng lãnh thổ áp dụng các công cụ định giá carbon đã tăng từ 58 lên 87.

Trong đó, số hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS) tăng từ 19 lên 40, còn số cơ chế thuế carbon tăng từ 21 lên 47. Hiện các công cụ định giá carbon đã bao phủ khoảng 29% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu.

Riêng năm 2025, doanh thu từ các cơ chế định giá carbon đạt khoảng 107 tỷ USD, tăng 2% so với năm trước. Trong đó, hệ thống ETS đóng góp khoảng 80 tỷ USD và thuế carbon khoảng 27 tỷ USD.

Một dấu mốc đáng chú ý là lần đầu tiên cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải của Việt Nam được WB ghi nhận trong báo cáo năm 2026. Theo lộ trình hiện hành, giai đoạn đầu hệ thống sẽ áp dụng đối với khoảng 110 cơ sở phát thải lớn thuộc các ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng.

Theo TS Nguyễn Sỹ Linh, việc được ghi nhận trong báo cáo của WB cho thấy Việt Nam đã chính thức tham gia vào xu thế phát triển các cơ chế định giá carbon đang diễn ra trên toàn cầu.

Không chỉ thị trường tuân thủ phát triển mạnh, các cơ chế hợp tác quốc tế theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris cũng tiếp tục mở rộng. Hiện đã có 108 thỏa thuận hợp tác được ký kết trên toàn cầu, tăng thêm 22 thỏa thuận so với kỳ báo cáo trước.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là thị trường carbon đang không còn tập trung vào việc phát hành càng nhiều tín chỉ càng tốt. Thay vào đó, chất lượng và tính toàn vẹn môi trường đang trở thành yếu tố quyết định giá trị của tín chỉ carbon.

Thị trường carbon bước vào cuộc chơi mới: Chất lượng, đầu tư dài hạn và lợi ích xanh lên ngôi. Ảnh: TL

Tín chỉ carbon không còn “một giá”, chất lượng quyết định giá trị

Một trong những thay đổi quan trọng nhất của thị trường carbon hiện nay là tín chỉ carbon không còn được định giá đồng đều.

Theo ông Nguyễn Trung Thông - chuyên gia carbon rừng của Forest Trends, cùng đại diện cho một tấn CO₂ được hấp thụ hoặc cắt giảm nhưng giá trị của mỗi tín chỉ có thể khác biệt rất lớn tùy thuộc vào chất lượng dự án, độ tin cậy của dữ liệu và khả năng chứng minh hiệu quả giảm phát thải.

Các hệ thống đánh giá tín chỉ quốc tế hiện phân loại tín chỉ theo nhiều cấp độ chất lượng khác nhau. Những dự án đạt xếp hạng từ BBB trở lên có thể được giao dịch ở mức khoảng 30 USD mỗi tín chỉ. Trong khi đó, các dự án chất lượng thấp hơn chỉ đạt khoảng 8,7 USD/tín chỉ, còn các tín chỉ chưa được đánh giá chất lượng chỉ ở mức khoảng 6,3 USD/tín chỉ.

Điều đó đồng nghĩa giá trị tín chỉ có thể chênh lệch tới gần 5 lần dù cùng đại diện cho một lượng phát thải được hấp thụ như nhau.

Đối với lĩnh vực lâm nghiệp, sự khác biệt này càng rõ nét hơn. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy tín chỉ từ các dự án trồng rừng và phục hồi rừng có chất lượng cao có thể đạt mức giá cao hơn tới 87% so với những dự án cùng loại nhưng chất lượng thấp.

Báo cáo của WB cũng ghi nhận sự thay đổi đáng kể trong cơ cấu nguồn cung tín chỉ carbon toàn cầu. Tỷ trọng tín chỉ từ lĩnh vực lâm nghiệp và sử dụng đất hiện đã tăng lên khoảng 36% tổng nguồn cung. Trong khi đó, tín chỉ từ các dự án năng lượng tái tạo giảm khoảng 38% so với các giai đoạn trước.

Điều này cho thấy các giải pháp dựa vào thiên nhiên, đặc biệt là các dự án bảo vệ và phát triển rừng, đang ngày càng được thị trường đánh giá cao.

Theo các chuyên gia, đây là tín hiệu tích cực đối với Việt Nam khi sở hữu diện tích rừng lớn và đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường carbon rừng. Tuy nhiên, cơ hội chỉ thực sự đến với những dự án đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc tế về đo lường, báo cáo, xác minh và minh bạch thông tin.

Cuộc chơi chuyển sang đầu tư dài hạn và giá trị bền vững

Xu hướng nổi bật thứ hai của thị trường carbon là sự dịch chuyển từ giao dịch tín chỉ đã phát hành sang đầu tư vào các tín chỉ sẽ hình thành trong tương lai.

Theo báo cáo của WB, khối lượng tín chỉ được cam kết mua trước thông qua các hợp đồng offtake đã tăng gấp ba lần so với kỳ báo cáo trước. Riêng các dự án dựa vào thiên nhiên chiếm khoảng 19% tổng giá trị các cam kết này, tương đương khoảng 2,3 tỷ USD.

Ông Nguyễn Trung Thông cho rằng đây là thay đổi rất đáng chú ý bởi bên mua không còn chờ tín chỉ được phát hành mới tham gia giao dịch. Thay vào đó, họ sẵn sàng rót vốn từ sớm để cùng phát triển dự án và bảo đảm nguồn cung tín chỉ trong tương lai.

Xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch từ giao dịch giao ngay (spot) sang các mối quan hệ đầu tư dài hạn. Đối với các dự án rừng vốn cần nhiều năm mới tạo ra tín chỉ carbon, đây là cơ hội để huy động nguồn lực tài chính ngay từ giai đoạn đầu.

Tuy nhiên, để thu hút dòng vốn này, các dự án phải chứng minh được tính minh bạch về quyền sử dụng đất, quyền carbon, cơ chế chia sẻ lợi ích cũng như khả năng quản trị rủi ro.

Song song với đó, ranh giới giữa thị trường carbon tuân thủ và thị trường carbon tự nguyện cũng đang dần thu hẹp. Những tín chỉ chất lượng cao ngày càng được cả hai thị trường săn đón, tạo ra sự cạnh tranh mạnh mẽ đối với nguồn cung tín chỉ đạt chuẩn.

Xu hướng thứ ba là các nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến các giá trị đi kèm thay vì chỉ chú trọng lượng phát thải được hấp thụ hay cắt giảm.

Các dự án có khả năng bảo tồn đa dạng sinh học, cải thiện sinh kế cộng đồng, bảo vệ hệ sinh thái hoặc đóng góp cho các mục tiêu phát triển bền vững đang được đánh giá cao hơn trên thị trường.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các dự án carbon rừng của Việt Nam bởi phần lớn diện tích rừng nằm tại các vùng miền núi, nơi các hoạt động bảo vệ rừng gắn chặt với sinh kế của cộng đồng địa phương.

Theo TS Nguyễn Sỹ Linh, những thay đổi của thị trường carbon toàn cầu mang lại nhiều bài học quan trọng cho Việt Nam. Nhu cầu tín chỉ carbon không tự nhiên xuất hiện mà đòi hỏi các chủ dự án phải chuẩn bị từ sớm, xây dựng dự án bài bản và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn quốc tế.

Quan trọng hơn, trong giai đoạn tới, tín chỉ carbon sẽ không chỉ là một loại hàng hóa để mua bán mà còn là một sản phẩm đầu tư đòi hỏi chất lượng cao, tính minh bạch và khả năng tạo ra các giá trị bền vững.