Thị trường carbon: Doanh nghiệp cần vượt qua tư duy 'đối phó'

Không chỉ là câu chuyện tính hạn ngạch

Cuối tháng 6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào hoạt động, đánh dấu bước khởi đầu của thị trường carbon Việt Nam. Lần đầu tiên, quyền phát thải và kết quả giảm phát thải được định giá, trở thành loại hàng hóa có thể giao dịch. Điều đó cũng đồng nghĩa, dữ liệu phát thải không còn chỉ phục vụ nghĩa vụ báo cáo mà đã trở thành căn cứ để phân bổ hạn ngạch, giao dịch carbon và từng bước phản ánh năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thị trường carbon tạo động lực mạnh cho chuyển dịch năng lượng Việt Nam. Ảnh minh họa

Khi "luật chơi" mới bắt đầu vận hành, những vướng mắc của doanh nghiệp cũng dần bộc lộ. Tại hội thảo "Tăng cường năng lực về Hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở và giảm phát thải khí nhà kính cho các lĩnh vực nhiệt điện, xi măng và sắt thép", câu hỏi được nhiều doanh nghiệp quan tâm nhất là vì sao phải thực hiện hai phạm vi tính toán phát thải. Đại diện Công ty CP Gang thép Thái Nguyên cho rằng, mục tiêu cuối cùng của kiểm kê khí nhà kính là phục vụ phân bổ hạn ngạch phát thải. Trong khi đó, phạm vi tính toán để phân bổ hạn ngạch chỉ bao gồm phát thải từ đốt nhiên liệu cố định và quá trình công nghiệp. Vì vậy, doanh nghiệp băn khoăn vì sao vẫn phải kiểm kê toàn bộ nguồn phát thải của cơ sở.

Theo ông Dương Anh Dũng, chuyên gia kỹ thuật của Công ty CP Tư vấn Năng lượng và Môi trường (VNEEC), đây là hai hệ thống phục vụ hai mục tiêu khác nhau. Kiểm kê khí nhà kính theo quy định của pháp luật phải phản ánh toàn bộ phát thải của cơ sở, bao gồm cả phát thải từ xử lý chất thải, môi chất lạnh, phương tiện vận tải hay các thiết bị phụ trợ. Trong khi đó, việc phân bổ hạn ngạch chỉ áp dụng đối với các nguồn phát thải trực tiếp thuộc phạm vi được quy định. Nói cách khác, doanh nghiệp vẫn phải kiểm kê đầy đủ toàn bộ phát thải, đồng thời tách riêng phần phát thải thuộc diện phân bổ hạn ngạch để xác định nghĩa vụ nộp trả.

Từ góc độ quản lý, đây là yêu cầu bắt buộc của pháp luật. Nhưng nhìn rộng hơn, những băn khoăn này cũng cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn đang tiếp cận thị trường carbon dưới góc độ tuân thủ, thay vì xem đây là công cụ quản trị phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh. Ông Đinh Quốc Thái, Tổng Thư ký Hiệp hội Thép Việt Nam, cho rằng điều cần thiết hiện nay là thống nhất cách hiểu giữa kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở và kiểm kê phục vụ phân bổ hạn ngạch. Hai khái niệm có phạm vi và mục tiêu khác nhau, nếu không được nhận thức rõ sẽ dễ dẫn đến nhầm lẫn trong quá trình thực hiện.

Dữ liệu phát thải sẽ quyết định năng lực cạnh tranh

Nếu trước đây, nhiều doanh nghiệp coi kiểm kê khí nhà kính là thủ tục hành chính, trong nền kinh tế carbon thấp, dữ liệu phát thải đang trở thành một loại "tài sản" mới. Theo ông Đinh Quốc Thái, doanh nghiệp nên ưu tiên áp dụng phương pháp kiểm kê bậc hai - phương pháp cân bằng carbon - thay vì chỉ sử dụng hệ số phát thải mặc định. Phương pháp này phản ánh sát thực tế công nghệ của từng nhà máy, giúp xác định chính xác cường độ phát thải và lựa chọn giải pháp giảm phát thải hiệu quả hơn.

Điều này đặc biệt quan trọng khi doanh nghiệp phải cân nhắc giữa đầu tư công nghệ hay mua thêm hạn ngạch trên thị trường. Trong ngắn hạn, mua hạn ngạch có thể là giải pháp kinh tế. Tuy nhiên, về dài hạn, đầu tư đổi mới công nghệ vẫn mang lại lợi ích bền vững hơn bởi giá carbon sẽ có xu hướng tăng khi thị trường phát triển. Cùng với đó, việc xây dựng hệ thống MRV (đo đạc, báo cáo và thẩm tra), chuẩn hóa quy trình thu thập dữ liệu và phân công trách nhiệm giữa các bộ phận sẽ trở thành yêu cầu không thể thiếu nếu doanh nghiệp muốn tham gia hiệu quả vào thị trường carbon.

Kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy, quá trình này cần thời gian dài. Theo bà Yumi Ito, chuyên gia kỹ thuật Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA), nước này đã mất gần 20 năm hoàn thiện hệ thống báo cáo khí nhà kính và gần một thập kỷ thu thập dữ liệu trước khi vận hành hệ thống giao dịch phát thải. Quan trọng hơn, mục tiêu của kiểm kê khí nhà kính không chỉ phục vụ hệ thống giao dịch phát thải (ETS), mà còn giúp doanh nghiệp nhận diện chính xác nguồn phát thải để xây dựng lộ trình giảm phát thải phù hợp. “Đây giống như một cuộc "kiểm tra sức khỏe" của doanh nghiệp. Chỉ khi có dữ liệu đầy đủ và chính xác, doanh nghiệp mới có thể đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nhà đầu tư và các thị trường xuất khẩu”, bà Yumi Ito nhấn mạnh.

Thực tế, nhiều đối tác quốc tế hiện không chỉ yêu cầu doanh nghiệp công bố phát thải phạm vi 1 mà còn mở rộng sang phạm vi 2, thậm chí phạm vi 3. Điều này cho thấy thị trường carbon chỉ là một mắt xích trong xu hướng phát triển bền vững toàn cầu. Trong bối cảnh hệ thống báo cáo trực tuyến dự kiến sớm được đưa vào vận hành và kỳ báo cáo khí nhà kính tiếp theo sẽ diễn ra vào tháng 3/2027, điều doanh nghiệp cần chuẩn bị không chỉ là hoàn thành đúng nghĩa vụ báo cáo. Quan trọng hơn là xây dựng năng lực quản trị phát thải dựa trên dữ liệu, bởi đây sẽ là nền tảng để thích ứng với thị trường carbon và nâng cao sức cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.