Thị trường lao động thời AI - Bài cuối: Người lao động không đứng ngoài cuộc đua số

Người lao động phải nâng cao tay nghề trong thời đại công nghệ số để thích ứng với công việc.

Khoảng cách kỹ năng ngày càng lớn

Hơn 10 năm làm việc tại một doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện tử ở TP Hồ Chí Minh, anh Lê Văn Hoàng (quê Đồng Tháp) từng được xem là công nhân lành nghề. Sự thành thạo trong từng thao tác thủ công, kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm từng là lợi thế giúp anh luôn hoàn thành tốt công việc.

Thế nhưng, khi doanh nghiệp đẩy mạnh tự động hóa, nhiều công đoạn sản xuất dần được thay thế bằng robot và các hệ thống điều khiển thông minh. Từ vị trí trực tiếp tham gia sản xuất, anh Hoàng chuyển sang vận hành, giám sát dây chuyền và xử lý các sự cố kỹ thuật. Sự thay đổi này không chỉ làm thay đổi bản chất công việc mà còn đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới về kỹ năng. Từ việc sử dụng phần mềm, đọc dữ liệu đến xử lý lỗi kỹ thuật, tất cả đều đòi hỏi kiến thức công nghệ mà trước đây anh chưa từng được đào tạo bài bản.

"Tôi từng nghĩ chỉ cần làm tốt công việc hiện tại là đủ. Nhưng khi máy móc thay đổi, tôi nhận ra nếu không học thêm thì rất dễ bị tụt lại phía sau", anh Hoàng cho biết thêm.

Chị Nguyễn Thị Hương, ngụ phường Sài Gòn tự nâng cao kỹ nâng công nghệ để hỗ trợ công việc tốt hơn.

Không chỉ lao động trong lĩnh vực sản xuất, nhiều nhân viên văn phòng cũng đang chịu áp lực tương tự. Chị Nguyễn Thị Hương (25 tuổi, ngụ phường Sài Gòn), nhân viên hành chính - nhân sự tại một doanh nghiệp xuất nhập khẩu nông sản cho biết, trước đây công việc của chị chủ yếu gắn với hồ sơ giấy, lưu trữ tài liệu và các quy trình thủ công. Tuy nhiên, chỉ trong vài năm gần đây, toàn bộ quy trình đã được số hóa. Việc quản lý nhân sự, chấm công, đánh giá hiệu quả làm việc hay lập báo cáo đều được thực hiện trên các nền tảng trực tuyến. Điều này buộc chị phải liên tục tự học để đáp ứng yêu cầu công việc. "Nếu trước đây chỉ cần thành thạo Excel là đủ thì nay phải biết sử dụng nhiều phần mềm quản trị, công cụ AI hỗ trợ công việc. Mỗi ngày đều phải học thêm điều mới", chị Hương nói.

Thực tế cho thấy, áp lực không chỉ đè nặng lên lao động lâu năm mà còn xuất hiện ngay với những người trẻ mới gia nhập thị trường lao động. Tốt nghiệp ngành công nghệ thông tin nhưng anh Bùi Chí Dũng (quê Hà Nội) vẫn mất nhiều tháng tìm việc. Theo anh Dũng, các doanh nghiệp hiện không chỉ yêu cầu kiến thức chuyên môn mà còn đòi hỏi kinh nghiệm thực tế, kỹ năng sử dụng các nền tảng công nghệ mới và khả năng thích ứng nhanh với AI.

"Tôi nhận thấy AI vừa là công cụ hỗ trợ nhưng cũng tạo ra áp lực cạnh tranh lớn. Nhiều công việc cơ bản của lập trình viên hiện đã được tự động hóa nên ứng viên phải chứng minh được năng lực tạo ra giá trị khác biệt", anh Dũng nói

Tương tự, anh Nguyễn Nhật Minh (quê Tây Ninh), đang tìm việc trong lĩnh vực nhân sự cho biết, nhiều nhà tuyển dụng hiện ưu tiên ứng viên có khả năng sử dụng các công cụ AI để xử lý dữ liệu, sàng lọc hồ sơ hoặc xây dựng báo cáo.

Những câu chuyện trên phản ánh thực tế, lợi thế về tuổi trẻ hay kinh nghiệm đơn thuần không còn đủ để bảo đảm cơ hội việc làm. Trong bối cảnh mới, kỹ năng số và khả năng thích ứng đang trở thành "tấm vé thông hành" quan trọng đối với người lao động.

Thích nghi để tạo lợi thế cạnh tranh

Hiện nay, thị trường lao động toàn cầu đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ. Theo dự báo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, gần một nửa số kỹ năng hiện có của người lao động sẽ thay đổi trong vài năm tới. Ngoài ra, tự động hóa có thể thay thế một phần đáng kể những công việc mang tính lặp lại, ít đòi hỏi sáng tạo.

Tại Việt Nam, nhiều khảo sát cho thấy, không ít doanh nghiệp đang gặp khó khăn trong quá trình chuyển đổi số do nhân sự chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ. Đại diện Sở Nội vụ TP Hồ Chí Minh cho biết, nhu cầu nhân lực của thành phố trong những năm tới sẽ tập trung vào các lĩnh vực như AI, dữ liệu lớn, tự động hóa, logistics, tài chính, thương mại điện tử, công nghệ xanh và năng lượng tái tạo.

Giai đoạn từ nay đến năm 2030, TP Hồ Chí Minh dự kiến cần khoảng 1 triệu lao động, trong đó phần lớn thuộc nhóm dịch vụ và công nghiệp công nghệ cao. Ngược lại, nhu cầu đối với lao động giản đơn có xu hướng giảm dần. Mặt khác, quá trình thay thế lao động không diễn ra theo cách đột ngột mà âm thầm và liên tục. Người lao động có thể không mất việc ngay lập tức nhưng sẽ dần bị thu hẹp vai trò, giảm cơ hội thăng tiến nếu không cập nhật kiến thức mới.

TS Huỳnh Anh Bình, Giám đốc Trung tâm Hướng nghiệp TP Hồ Chí Minh cho biết, khoảng cách giữa yêu cầu công việc và năng lực thực tế của người lao động đang ngày càng lớn. "Điều đáng lo ngại là nhiều người vẫn giữ tư duy làm việc cũ, trong khi môi trường lao động đã thay đổi hoàn toàn. Học tập suốt đời không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc", TS Bình cho biết thêm.

Người lao động chủ động ứng dụng công nghệ số để nâng cao hiệu quả công việc.

Theo các chuyên gia kinh tế, thay vì xem AI là mối đe dọa, người lao động cần coi đây là công cụ hỗ trợ để nâng cao năng suất và tạo ra giá trị mới. Những kỹ năng như tư duy phản biện, sáng tạo, giải quyết vấn đề, giao tiếp, quản lý con người hay khả năng học hỏi liên tục vẫn là những năng lực khó bị thay thế. Đồng thời, việc chủ động tham gia các khóa đào tạo ngắn hạn, nâng cao kỹ năng số, sử dụng thành thạo các công cụ AI trong công việc sẽ giúp người lao động gia tăng lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Ở góc độ đào tạo nguồn nhân lực, ThS Nguyễn Khánh Cường, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ Quốc tế LILAMA 2 cho rằng, chuyển đổi số không chỉ tạo ra thách thức mà còn mở ra nhiều cơ hội để người lao động nâng cao giá trị bản thân và gia tăng thu nhập. Theo đó, sự phát triển của công nghệ đang tạo ra nhiều ngành nghề mới như phân tích dữ liệu, thương mại điện tử, vận hành hệ thống tự động hay quản lý sản xuất thông minh. Đây đều là những lĩnh vực có nhu cầu nhân lực lớn trong thời gian tới.

Thực tế cho thấy, những lao động chủ động học hỏi, cập nhật kiến thức và ứng dụng công nghệ vào công việc thường có nhiều cơ hội việc làm tốt hơn. Tuy nhiên, để thích ứng với sự thay đổi của thị trường lao động, không chỉ người lao động mà cả doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và tổ chức Công đoàn cũng cần đồng hành.

"Về lâu dài, chúng ta cũng cần tăng cường kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp để chương trình đào tạo bám sát thực tiễn, đồng thời xem đào tạo, đào tạo lại kỹ năng là chiến lược phát triển dài hạn. Nếu chủ động thích ứng và học tập suốt đời, người lao động hoàn toàn có thể phát triển nghề nghiệp bền vững trong kỷ nguyên số", ông Cường nói.