Thi vào lớp 10: Từ đề xuất thi hai môn đến bài toán giảm áp lực

Hai môn có thực sự giảm áp lực?

Kỳ thi vào lớp 10 từ lâu được xem là một trong những kỳ tuyển sinh tạo áp lực lớn với học sinh THCS. Trước kỳ thi, nhiều học sinh lớp 9 vừa hoàn thành chương trình chính khóa, vừa ôn tập các môn thi và chuẩn bị phương án dự phòng nếu không trúng tuyển trường công lập.

Học sinh lớp 9 có thể chịu áp lực điểm số nếu kỳ thi vào lớp 10 chỉ còn hai môn (Ảnh: Phượng Nguyễn).

Theo Thông tư 30/2024 của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), áp dụng từ năm học 2025-2026, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập gồm Toán, Ngữ văn và một môn thi hoặc bài thi thứ ba do Sở Giáo dục và Đào tạo lựa chọn.

Môn thi thứ ba được công bố sau khi kết thúc học kỳ I nhưng không muộn hơn ngày 31/3 hằng năm, đồng thời không được lựa chọn quá ba năm liên tiếp.

Ngay khi quy định được ban hành, cách lựa chọn môn thi này đã nhận được nhiều ý kiến khác nhau. Một số ý kiến đề nghị cố định Tiếng Anh để học sinh có định hướng chuẩn bị ổn định trong suốt cấp THCS. Ngược lại, cũng có quan điểm cho rằng luân phiên các môn sẽ góp phần hạn chế tình trạng học lệch.

Thực tế những năm qua cho thấy, mỗi khi gần đến thời điểm công bố, phụ huynh và học sinh lại chờ đợi. Tâm lý không biết sẽ thi môn nào khiến nhiều em phải duy trì việc học và ôn tập nhiều môn trong thời gian dài.

Trong bối cảnh đó, đề xuất của Bộ GD&ĐT về phương án thi lớp 10 công lập chỉ gồm hai môn Toán và Ngữ văn tạo ra một cuộc tranh luận mới.

Nhiều phụ huynh đồng tình với phương án này bởi giảm một môn thi có thể đồng nghĩa với giảm thời gian ôn luyện, chi phí học thêm và áp lực thi cử.

Chị Nguyễn Phương Thảo, ở phường Cửa Nam (Hà Nội), cho biết nếu chỉ thi Toán và Ngữ văn, học sinh sẽ giảm thời gian ôn tập, phụ huynh cũng bớt áp lực về chi phí học thêm. Tuy nhiên, theo chị, cần có cách đánh giá phù hợp để các môn không thi không bị xem nhẹ.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là giảm số môn thi có thực sự làm giảm áp lực hay chỉ chuyển áp lực từ việc phải học nhiều môn sang yêu cầu đạt điểm thật cao ở hai môn?

Ở góc độ giáo viên, Cô Phan Thị Thanh Bình, giáo viên Trường THPT Việt Đức (Hà Nội), cho rằng nên duy trì ba môn Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ. Theo cô, phương án này giúp học sinh có định hướng ôn tập ổn định, đồng thời tiếp tục chú trọng Ngoại ngữ, môn học ngày càng quan trọng trong chương trình giáo dục.

"Nếu môn thi thứ ba là Khoa học tự nhiên thì thành ra học sinh phải ôn thêm ba môn, áp lực sẽ lớn hơn. Còn xét tuyển bằng học bạ thì cũng khó bảo đảm công bằng", cô Bình nói.

Từ thực tế nhà trường, ThS Lê Trung Kiên, Hiệu trưởng Trường THPT Phùng Hưng (Sóc Sơn, Hà Nội), cho rằng sức ép thi vào lớp 10 hiện nay chủ yếu xuất phát từ sự cạnh tranh về chỗ học tại các trường công lập, thay vì số môn thi.

Theo ông Kiên, phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn có thể giúp học sinh rút ngắn thời gian ôn luyện, nhưng không làm thay đổi mức độ cạnh tranh. Khi chỉ còn hai môn, yêu cầu về điểm số có thể tăng lên, phụ huynh cũng tập trung đầu tư nhiều hơn cho hai môn này, khiến cuộc đua điểm số thêm căng thẳng.

Việc này cũng có thể tạo ra sự lệch trong dạy và học ở giai đoạn cuối cấp THCS, khi những môn không dùng để xét tuyển dễ bị xem nhẹ. Trong khi đó, Ngoại ngữ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong chương trình giáo dục, không chỉ là công cụ học tập mà còn giúp học sinh hội nhập, tiếp cận tri thức và mở rộng cơ hội nghề nghiệp.

Trong bối cảnh Hà Nội và TP.HCM định hướng đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, nếu kỳ thi chỉ tập trung vào Toán và Ngữ văn, việc duy trì động lực học tập toàn diện, nhất là với các môn có ý nghĩa lâu dài, sẽ là thách thức.

Vì vậy, ông Kiên cho rằng thay đổi số môn thi chỉ là một giải pháp. Muốn giải quyết căn cơ, thành phố cần mở rộng khả năng tiếp nhận của trường công, phân bổ chỉ tiêu sát với tốc độ tăng dân số, đồng thời nâng chất lượng và sức hút của trường ngoài công lập và giáo dục nghề nghiệp.

Thêm chỗ học, giảm cạnh tranh

Trước năm học 2026-2027, Hà Nội đã đưa vào sử dụng bốn trường THPT công lập mới, bổ sung khoảng 150 phòng học. Tuy nhiên, khi nhu cầu vượt khả năng đáp ứng, áp lực cạnh tranh vào lớp 10 vẫn lớn. Thành phố cần tiếp tục đầu tư trường lớp tại những khu vực có nhu cầu cao.

Học sinh Hà Nội dự kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT năm học 2026-2027.

Số chỗ học THPT công lập là một trong những yếu tố quyết định mức độ cạnh tranh. Vì vậy, dù giảm từ ba xuống hai môn thi, áp lực vẫn khó giảm đáng kể nếu cơ hội vào trường công chưa được mở rộng.

Trao đổi về vấn đề này, TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam, cho rằng việc có nên duy trì môn thi thứ ba trong kỳ thi tuyển sinh lớp 10 cần được xem xét từ nhiều khía cạnh.

Ông phân tích, trong bối cảnh số trường THPT công lập còn hạn chế so với nhu cầu của học sinh, kỳ thi tuyển sinh vẫn là một phương thức để đánh giá, lựa chọn. Việc giảm số môn thi có thể giúp học sinh bớt thời gian ôn tập, qua đó giảm một phần áp lực. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào Toán và Ngữ văn, các môn học khác có nguy cơ bị xem nhẹ do tâm lý "không thi thì không học".

"Việc kiểm tra, đánh giá cần được thực hiện nghiêm túc đối với tất cả các môn học, thay vì chỉ tập trung vào những môn phục vụ kỳ thi tuyển sinh", ông Lâm nói.

Nếu tiếp tục duy trì môn thi thứ ba, các địa phương có thể lựa chọn theo hướng luân phiên giữa các môn, thay vì mặc định một môn cố định. Việc lựa chọn cần xuất phát từ yêu cầu của chương trình giáo dục và mục tiêu phát triển toàn diện học sinh, không chỉ nhằm phục vụ kỳ thi.

Dù lựa chọn phương án nào, việc giảm số môn thi cũng cần đi kèm cơ chế kiểm tra, đánh giá nghiêm túc ở các môn còn lại. Học sinh có thể được đánh giá thông qua kiểm tra định kỳ, thi học kỳ hoặc các đề kiểm tra chung, qua đó tạo mặt bằng đánh giá tương đối thống nhất trong từng địa phương.

Ông lưu ý, giảm môn thi chưa đủ để hạ nhiệt kỳ thi vào lớp 10. Hà Nội cần đồng thời thay đổi nhận thức của phụ huynh, học sinh và nâng chất lượng các trường.

Hiện nhiều gia đình vẫn coi vào trường công lập, đặc biệt là các trường có điểm chuẩn cao, là mục tiêu hàng đầu. Trong khi đó, điều quan trọng của giáo dục là giúp học sinh phát triển năng lực, phẩm chất và có định hướng phù hợp với tương lai.

"Cần giúp học sinh hình thành năng lực tự chủ trong học tập và biết định hướng cuộc sống. Mỗi em cần hiểu năng lực, sở trường của mình, tự đặt mục tiêu và xây dựng kế hoạch phấn đấu phù hợp", ông Lâm nói.

Thực tế tại Trường THPT Đinh Tiên Hoàng, nơi ông công tác, cho thấy điểm đầu vào không quyết định hoàn toàn kết quả đầu ra. Nhiều học sinh không thi vào lớp 10 vẫn đỗ tốt nghiệp, trúng tuyển đại học, trong đó có trường tốp đầu. Nhà trường chú trọng rèn học sinh "5 tự": tự học sáng tạo, tự chủ, tự trọng, tự tin và tự chịu trách nhiệm.

Một nguyên nhân khiến cạnh tranh vào trường công, nhất là các trường có điểm chuẩn cao, còn lớn là sự chênh lệch về chất lượng giữa các trường. Theo chuyên gia, Hà Nội cần từng bước thu hẹp khoảng cách này để phụ huynh có thể yên tâm lựa chọn trường dựa trên chất lượng thay vì chỉ dựa vào tên tuổi.

"Không thể chỉ có một số trường chuyên, trường chất lượng cao được xã hội tin tưởng, trong khi nhiều trường khác chưa tạo được niềm tin với phụ huynh", TS Nguyễn Tùng Lâm nói.

Các trường THPT cần đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông, bảo đảm cơ hội học tập công bằng cho học sinh. Đây là quá trình dài hạn, không thể tạo ra sự tương đồng về chất lượng chỉ trong một năm học, nhưng Hà Nội có thể xây dựng lộ trình để từng bước nâng chất lượng những trường còn yếu.

Cùng với đó, cần giảm tâm lý phân biệt trường công và trường tư. Trường nào bảo đảm chất lượng, phù hợp với nhu cầu và điều kiện của gia đình đều cần được xem là một lựa chọn. Tuy nhiên, học phí trường tư vẫn là rào cản với nhiều gia đình, do đó cần có chính sách phù hợp để phát triển hệ thống trường tư, nhất là tại những khu vực còn thiếu trường công.

Ông Lâm nhấn mạnh, các trường công lập cũng cần được trao thêm quyền tự chủ để nâng cao chất lượng, nhưng phải gắn với trách nhiệm giải trình. Hiệu trưởng cần có đủ năng lực quản trị, giáo viên được chủ động áp dụng phương pháp giáo dục phù hợp và cùng chịu trách nhiệm về chất lượng giáo dục.

Đối với trường tư thục, cần phát triển đa dạng mô hình, mức học phí và chương trình để đáp ứng nhu cầu khác nhau của người dân, đồng thời bảo đảm chất lượng và kiểm soát học phí phù hợp.

TS Nguyễn Tùng Lâm cho rằng khi học sinh có nhiều lựa chọn sau THCS, chất lượng giữa các trường được thu hẹp và phụ huynh thay đổi quan niệm về "trường tốt", áp lực cạnh tranh vào lớp 10 sẽ giảm. Khi đó, giảm số môn thi mới phát huy tác dụng, thay vì chỉ chuyển áp lực từ ôn nhiều môn sang phải đạt điểm cao ở một vài môn.