Thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ cho thấy lợi thế của Tehran

Hình ảnh vệ tinh eo biển Hormuz. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Theo kênh CNN, Tổng thống Donald Trump đã mô tả thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần giữa Mỹ và Iran là một “chiến thắng hoàn toàn”. Tuy nhiên, các điều khoản của thỏa thuận này lại cho thấy một thực tế khác: Tehran đã tận dụng quyền kiểm soát eo biển Hormuz để tạo ra đòn bẩy cực lớn đối với kinh tế toàn cầu.

Việc lệnh ngừng bắn phụ thuộc vào cam kết của Iran trong việc mở lại tuyến hàng hải huyết mạch này được xem là sự thừa nhận ngầm về tầm ảnh hưởng của Tehran đối với huyết mạch dầu mỏ quan trọng nhất thế giới, nơi vận chuyển phần lớn nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Theo chuyên gia năng lượng Samantha Gross từ Viện Brookings (Mỹ), Iran không cần sức mạnh quân sự vượt trội vẫn có thể gây ra những gián đoạn lớn cho nền kinh tế thế giới. Nhận định này phản ánh rõ trong diễn biến thị trường: ngay sau khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố, giá dầu thô lao dốc 15 - 20%, trong khi giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu cũng giảm mạnh tương tự.

Thị trường vẫn dè chừng rủi ro nguồn cung

Dù phản ứng ban đầu của thị trường khá tích cực, các chuyên gia cảnh báo những rủi ro về nguồn cung năng lượng toàn cầu vẫn chưa biến mất. Neil Shearing, nhà kinh tế trưởng của Capital Economics, cho rằng còn nhiều rào cản để thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ, Israel và Iran có thể dẫn tới một nền hòa bình bền vững.

Ông nhấn mạnh, vấn đề then chốt đối với thị trường hiện nay vẫn là tình trạng của eo biển Hormuz. Thực tế cho thấy việc vận chuyển hàng hải chưa hoàn toàn trở lại bình thường. Sau những tín hiệu ban đầu về việc tàu chở dầu di chuyển trở lại, Iran được cho là đã tạm dừng lưu thông sau các cuộc tấn công của Israel vào Liban.

Hiện tại, lực lượng quân sự Iran vẫn kiểm soát hoạt động đi lại qua eo biển, qua đó nắm giữ quyền lực đặc biệt đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Trong hơn sáu tuần qua, Tehran gần như phong tỏa phần lớn tàu thuyền qua khu vực này - một kịch bản từng được coi là khó xảy ra, bởi Hormuz vốn đảm nhận khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu và một phần ba lượng phân bón urê xuất khẩu của thế giới.

Cú sốc nguồn cung lịch sử này đang gây ra hệ lụy lan rộng. Tại châu Á, nguy cơ thiếu nhiên liệu buộc nhiều chính phủ phải có biện pháp khẩn cấp, trong đó Philippines đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp năng lượng. Ở châu Âu, giá điện tăng vọt trong bối cảnh khu vực này vừa thoát khỏi khủng hoảng năng lượng do xung đột Nga - Ukraine. Ngay cả tại Mỹ, giá xăng cũng ghi nhận mức tăng đáng kể.

“Vũ khí kinh tế” của Iran

Theo giới phân tích, việc kiểm soát eo biển Hormuz đã giúp Iran đạt được hai lợi thế chiến lược: gây sức ép lên kinh tế toàn cầu và gia tăng nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ với giá cao.

Thậm chí, Washington đã phải tạm thời nới lỏng lệnh trừng phạt đối với khoảng 140 triệu thùng dầu Iran vận chuyển bằng đường biển nhằm giảm áp lực thiếu hụt nguồn cung. Xuất khẩu dầu của Iran đạt trung bình khoảng 1,85 triệu thùng/ngày trong tháng 3, tăng so với giai đoạn trước đó.

Đáng chú ý, giá dầu Iran không còn bị bán thấp hơn thị trường như trước. Thay vì chiết khấu khoảng 10 USD/thùng so với dầu Brent, một số lô hàng gần đây tại Trung Quốc - thị trường tiêu thụ chính - lại được bán cao hơn khoảng 3 USD/thùng. Tại Ấn Độ, mức chênh lệch này thậm chí lên tới 7 USD/thùng trong một số giao dịch.

Theo các nhà phân tích, việc thiếu hụt nguồn cung dầu từ Trung Đông cùng với tệp khách hàng mở rộng đã giúp Iran nâng giá bán. Tehran thực chất đã “vũ khí hóa” eo biển Hormuz để tiến hành một cuộc “chiến tranh kinh tế”.

Tham vọng kiểm soát lâu dài

Không dừng lại ở đó, Iran được cho là muốn duy trì ảnh hưởng đối với eo biển Hormuz ngay cả khi xung đột kết thúc. Một đề xuất đàm phán gồm 10 điểm với Mỹ cho thấy Tehran muốn tiếp tục có tiếng nói trong việc kiểm soát hoạt động qua lại tại đây.

Một số nhà phân tích nhận định khả năng hình thành cơ chế thu phí tàu thuyền đi qua eo biển là hoàn toàn có thể xảy ra. Trong kịch bản này, Oman - quốc gia có một phần lãnh hải nằm trong eo biển - có thể đóng vai trò trung gian, thu phí và chuyển lại một phần cho Iran.

Thực tế, Tehran đã bắt đầu áp dụng hình thức thu phí trong thời gian gần đây, với ít nhất một tàu phải trả tới 2 triệu USD để được phép đi qua. Truyền thông Iran cũng cho biết nước này đang phối hợp với Oman để triển khai cơ chế thu phí chính thức.

Giới phân tích cho rằng các công ty vận tải và bảo hiểm có thể chấp nhận mô hình này nhanh hơn so với các nhà hoạch định chính sách, bởi phần lớn năng lực xuất khẩu của khu vực Vùng Vịnh không có tuyến thay thế khả thi.

Trong bối cảnh đó, eo biển Hormuz tiếp tục được củng cố vai trò vừa là “điểm nghẽn” vừa là công cụ mặc cả chiến lược, cho thấy rõ cách Iran đang tận dụng vị trí địa chính trị để gia tăng ảnh hưởng đối với kinh tế toàn cầu.