Thoát 'bẫy' lợi nhuận mỏng, doanh nghiệp Việt phải đổi 'cách chơi'

Một container đồ gỗ xuất khẩu rời cảng không còn đồng nghĩa với một khoản lợi nhuận hấp dẫn. Đằng sau mỗi đơn hàng là bài toán ngày càng căng thẳng về nguyên liệu, vốn, tiêu chuẩn xanh và sức ép cạnh tranh.

Mắc kẹt trong “bẫy” lợi nhuận

Đây cũng là thực tế mà nhiều doanh nghiệp (DN) ngành đồ gỗ Việt Nam đang đối mặt. Dù đã tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nhiều DN vẫn chật vật giữ biên lợi nhuận trước áp lực chi phí tăng, tiêu chuẩn khắt khe và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt.

Tiếp cận nhà thu mua quốc tế là một trong những hướng đi giúp doanh nghiệp Việt mở rộng thị trường, nâng hiệu quả xuất khẩu và cải thiện biên lợi nhuận.

Chính vì vậy, bài toán của DN không còn chỉ là giữ đơn hàng, mà phải tìm dư địa tăng trưởng mới. Theo bà Dương Thị Minh Tuệ, Phó chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ Tp.HCM (Hawa), ưu tiên hiện nay của DN ngành gỗ là vừa giữ các thị trường truyền thống, vừa tìm kiếm những thị trường nội thất còn nhiều dư địa.

“Cuộc chơi xuất khẩu đang thay đổi nhanh chóng. Thuế quan, phòng vệ thương mại, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc đang trở thành những yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của DN”, bà Tuệ chia sẻ.

Trên cơ sở đó, sau quá trình đánh giá, Hawa xác định Ấn Độ và Trung Đông là hai thị trường có tiềm năng tăng trưởng, DN Việt cần tiếp cận mạnh hơn.

Tuy nhiên, mở rộng thị trường không thể chỉ dừng ở việc tìm kiếm khách hàng. Vị phó chủ tịch Hawa nhấn mạnh điều DN cần hơn là hệ thống thông tin đủ nhanh và chính xác về xu hướng tiêu dùng, nhà mua hàng, quy định nhập khẩu và những thay đổi chính sách.

Bởi trong môi trường cạnh tranh mới, DN nào nắm thông tin sớm hơn sẽ có lợi thế trong điều chỉnh sản phẩm, chuẩn bị tiêu chuẩn và lựa chọn thị trường phù hợp. Đơn cử như với EU, các quy định về môi trường, truy xuất nguồn gốc và an toàn sản phẩm liên tục được cập nhật, đòi hỏi DN phải chủ động chuẩn bị ngay từ đầu.

Thực tế của ngành gỗ cũng không phải là câu chuyện riêng. Đây là lát cắt phản ánh những sức ép ngày càng lớn mà cộng đồng DN Việt đang đối mặt. Quy mô sản xuất có thể mở rộng, nhưng giữ lại lợi nhuận và gia tăng giá trị vẫn là bài toán chưa có lời giải dễ dàng.

Bài toán hiện nay không chỉ là bán được nhiều hơn, mà là nâng biên lợi nhuận thông qua thị trường, sản phẩm và năng lực cạnh tranh có giá trị cao hơn.

Bức tranh chung về khu vực DN càng cho thấy rõ thách thức này. Theo ông Phạm Ngọc Thạch, Phó trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), tính đến ngày 30/6/2026, cả nước có 1.062.179 DN đang hoạt động, với tổng tài sản khoảng 59,9 triệu tỷ đồng.

Tuy nhiên, chỉ khoảng 420.000 DN báo có lãi, trong khi khoảng 432.000 DN báo lỗ và 129.000 DN hòa vốn. Điều đáng chú ý là tỷ suất lợi nhuận bình quân của DN chỉ khoảng 2,2% (số liệu năm 2024).

Con số này cho thấy một nghịch lý: DN Việt đang tạo ra quy mô kinh tế lớn hơn, nhưng phần giá trị giữ lại sau sản xuất kinh doanh vẫn còn hạn chế. Như lưu ý của ông Thạch, đặc trưng “đông nhưng nhỏ” vẫn là điểm bao trùm khi 81,4% DN sử dụng dưới 10 lao động.

Khi thị trường biến động, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào chi phí thấp đang bộc lộ giới hạn. DN muốn tồn tại không thể chỉ tìm cách bán nhiều hơn, mà phải tìm cách tạo ra lợi nhuận tốt hơn.

Một trong những sức ép lớn nhất hiện nay là chi phí vốn. Theo khảo sát mới đưa ra từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), có 43,4% DN kiến nghị ngân hàng tiếp tục giảm lãi suất cho vay nhằm giảm chi phí vốn và hỗ trợ mở rộng sản xuất. Riêng ngành chế biến gỗ và sản xuất sản phẩm từ gỗ, tre, nứa (trừ giường, tủ, bàn, ghế), tỷ lệ DN có kiến nghị này lên tới 54,4%.

Lối ra từ năng lực cốt lõi

Không chỉ chi phí vốn, việc bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định cũng đang trở thành áp lực lớn đối với nhiều DN. Theo Cục Thống kê, có 46,9% DN kiến nghị Nhà nước có các biện pháp bình ổn giá nguyên vật liệu và năng lượng nhằm giảm chi phí sản xuất.

Áp lực này thể hiện rõ ở cả những DN đầu ngành. Đơn cử, CTCP Phú Tài (một trong những DN lớn của ngành gỗ) vừa tiếp tục huy động gần 241 tỷ đồng từ cổ đông thông qua chào bán cổ phiếu hiện hữu trong tháng 6/2026. Đáng chú ý, hơn 192 tỷ đồng trong số vốn huy động dự kiến được dùng để trả nợ ngân hàng. Qua đó cho thấy DN đang ưu tiên giảm áp lực tài chính và củng cố dòng tiền.

Việc một DN lớn dành phần lớn nguồn vốn huy động để giảm dư nợ cho thấy bài toán dòng tiền đang trở thành vấn đề quan trọng trong giai đoạn cạnh tranh mới. DN không chỉ cần vốn để mở rộng, mà còn cần một cấu trúc tài chính đủ khỏe để duy trì hoạt động dài hạn.

Ông Phạm Ngọc Thạch chỉ rõ ba khó khăn lớn nhất của DN hiện nay là thị trường đầu ra, tiếp cận nguồn vốn và năng lực đổi mới quản trị. Khoảng 60,2% DN cho biết gặp khó khăn về đầu ra; 75,5% gặp trở ngại trong tiếp cận vốn; 7,5% gặp khó trong đổi mới và quản trị.

Những con số này phản ánh việc hỗ trợ DN không thể chỉ dừng ở việc giảm khó khăn trước mắt, mà cần hướng tới nâng cấp năng lực bên trong.

Muốn thoát “bẫy” lợi nhuận mỏng, doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào thị trường thuận lợi hay vốn rẻ. Năng lực quản trị, đổi mới, thương hiệu, công nghệ và khả năng tạo giá trị mới chính là những lợi thế cốt lõi .

Như khuyến nghị của ông Thạch, cần chuyển dần sang cơ chế cho vay dựa trên dòng tiền và phương án kinh doanh, thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp. Cùng với đó là tháo gỡ các điểm nghẽn về logistics, đa dạng hóa thị trường, tăng cường ngoại giao kinh tế.

Ở góc độ DN, việc cải thiện môi trường kinh doanh chỉ là một phần của lời giải. Muốn thoát “bẫy” lợi nhuận mỏng và tạo tăng trưởng bền vững, bản thân DN cũng phải nâng cấp năng lực quản trị từ bên trong.

Chia sẻ từ thực tiễn tư vấn DN, chuyên gia M&A Trần Lan Anh cho rằng nhiều DN khởi nghiệp đã vượt qua bài toán tìm kiếm thị trường nhưng lại mắc kẹt ở bài toán tăng trưởng. Theo bà, DN cần thường xuyên rà soát sáu trụ cột cốt lõi gồm thị trường, sản phẩm, nguồn lực, hệ thống vận hành, tổ chức quản lý và giá trị cốt lõi.

“Các DN có thể tự chấm điểm từng trụ cột theo thang điểm từ 1 đến 5. Điểm yếu nhất chính là nơi cần ưu tiên đầu tư nguồn lực và hành động trước”, bà Lan Anh gợi ý.

Tuy nhiên, nỗ lực tự đổi mới của DN sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu một môi trường thể chế đủ thuận lợi. Ở góc nhìn chính sách, chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng nhấn mạnh đã đến lúc chuyển từ cơ chế “hỗ trợ bề mặt” sang “nâng cấp lõi năng lực sinh tồn” cho DN. Điều này bao gồm hoàn thiện môi trường pháp lý, bảo vệ tài sản trí tuệ, hỗ trợ tiếp cận dòng vốn minh bạch và thúc đẩy những mô hình kinh doanh mới trong nền kinh tế số.

Thực tế cho thấy, cách chơi mới của DN Việt không còn là sản xuất nhiều hơn, mà là tạo nhiều giá trị hơn. Muốn vậy, họ phải làm chủ thị trường, xây dựng thương hiệu, nâng hàm lượng công nghệ và cạnh tranh bằng giá trị thay vì giá rẻ. Lợi thế giá rẻ đang dần cạn. Muốn thoát “bẫy” lợi nhuận mỏng, DN chỉ còn một lựa chọn: tạo ra nhiều giá trị hơn, thay vì chỉ bán nhiều hơn.