Thoát 'vùng an toàn', mở đường cho cán bộ hành động - Kỳ 1: Cán bộ 'nằm yên' và bẫy 'an toàn' đối với nền công vụ

Đội ngũ cán bộ, công chức giữ vai trò then chốt nâng cao hiệu lực, hiệu quả của nền công vụ. Trong ảnh: Giải quyết thủ tục hành chính tại Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Thanh Khê. Ảnh: HỮU ANH

KỲ 1: Cán bộ "nằm yên" và bẫy "an toàn" đối với nền công vụ

Tư duy “làm nhiều - sai nhiều; làm ít - sai ít; không làm - không sai” được một bộ phận cán bộ, công chức xem như “thẻ bảo hiểm” phòng tránh rủi ro pháp lý trong hoạt động công vụ. Điều đáng quan ngại là sự trì trệ lại khoác lên mình chiếc áo đúng quy trình, thủ tục. Khi sự an toàn của cá nhân được đặt lên trên trách nhiệm, tinh thần cống hiến, đây chính là chiếc phanh kéo lùi cả bộ máy.

Sự trì trệ khoác áo “đúng quy trình”

Trong hoạt động công vụ, có một dạng tổn thất khó nhận diện, đó là những quyết định không được đưa ra kịp thời. Đằng sau hiện trạng đó là một bộ phận cán bộ, công chức lựa chọn “nằm yên”, chọn việc dễ, trì hoãn, né tránh, lựa chọn sự an ổn để tránh rủi ro trong thực thi công vụ.

Rõ ràng, xét về hình thức, mọi thứ đều đúng quy định, tuân thủ đúng quy trình, không có quyết định sai hay hành vi vi phạm nhưng công việc vẫn bị đình trệ, người dân, doanh nghiệp vẫn phải chờ đợi.

Bên cạnh đó xuất hiện nghịch lý cần nhìn thẳng, nói thật: cán bộ xông pha, nhiệt huyết thường hay va chạm, rủi ro thậm chí là chịu trách nhiệm pháp lý. Người né tránh, trì hoãn hoặc đẩy việc lại ít chịu áp lực, an toàn hơn hơn. Điều đó dẫn đến ngay trong lòng hệ thống chính trị nảy sinh tâm lý “làm nhiều - sai nhiều, làm ít - sai ít, không làm - không sai”.

Khi tiến hành khảo sát ngẫu nhiên đối với 250 công chức, chỉ có 2% cho rằng không tồn tại tư duy này trong môi trường công sở. Và cũng rất đáng suy ngẫm khi có đến 83% lựa chọn phương án an toàn trong thi hành công vụ thay vì dấn thân, cống hiến.

Nhận diện cán bộ “nằm yên”

Muốn chữa bệnh phải chẩn đúng bệnh. Không phải cán bộ, công chức “nằm yên”, “không làm” nào cũng giống nhau. Có người không muốn làm vì lựa chọn sự yên ổn, tránh việc khó, không muốn va chạm và chỉ làm ở mức không bị phê bình.

Bên cạnh đó, có cán bộ muốn làm nhưng chưa đủ năng lực để làm. Nếu yếu chuyên môn, thiếu kỹ năng, không bắt kịp xu hướng chuyển đổi số, ứng dụng khoa học công nghệ cũng dễ chậm trễ trong giải quyết công việc.

Như vậy, nhận diện, phân biệt được các trạng thái cán bộ “nằm yên” để có phương thức xử lý phù hợp. Người không muốn làm phải chịu sức ép của kỷ luật và sàng lọc; người chưa đủ năng lực phải được đào tạo và thử thách; người muốn làm nhưng còn e ngại cần một hành lang đủ rõ để hành động.

Khi “không sai” trở thành vùng trú ẩn an toàn

Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Nội chính Thành ủy Đà Nẵng Võ Công Chánh nói: ““Không sai” là yêu cầu tối thiểu của công vụ. Nhưng nếu cán bộ, công chức xem đây là mục tiêu cao nhất và duy nhất sẽ xuất hiện nghịch lý: cách an toàn nhất để không sai là đừng làm những việc dễ phát sinh sai sót”.

Từ đó, chuẩn mực “làm đúng” rất dễ bị biến dạng thành tâm lý “đừng để mình bị quy trách nhiệm” với biểu hiện cụ thể như: việc khó thì xin thêm ý kiến; vấn đề mới thì chờ hướng dẫn; việc dễ va chạm thì chia nhỏ trách nhiệm; việc có nguy cơ phát sinh rủi ro thì chuyển lên cấp trên.

Điều khiến hiện tượng này trở nên nguy hiểm khi khoác lên mình những lý do rất hợp lý như thận trọng, bảo đảm quy trình, xin ý kiến tập thể, tránh vượt thẩm quyền. Đáng lo, khi “không sai” dần trở thành một thứ thành tích ngầm, vùng trú ẩn, cán bộ, công chức sẽ không ưu tiên kết quả công việc mà lựa chọn tối ưu cho sự an toàn của cá nhân.

Chính thực trạng ấy nuôi dưỡng tâm lý thực dụng “không làm không sai”. Khi đó, sự an toàn cá nhân bắt đầu xung đột với yêu cầu hành động của bộ máy. Một người chọn an toàn có thể chỉ làm chậm một số khâu; nhiều người cùng chọn an toàn có thể làm chậm cả bộ máy. Đó chính là cái bẫy của sự an toàn: rủi ro cá nhân được giảm xuống, nhưng rủi ro hệ thống lại tăng lên.

Những thiệt hại bị đẩy về phía xã hội

Khi cán bộ “nằm yên”, cơ quan công quyền trì hoãn cũng tạo ra tổn thất không kém những trường hợp sai phạm. Một ngày chậm giải phóng mặt bằng có thể kéo theo một ngày chậm triển khai dự án; giải quyết thủ tục kéo dài gây hao phí vốn của doanh nghiệp; một hồ sơ buộc người dân phải đi lại nhiều lần chính là thời gian, công sức và niềm tin vào Đảng, Nhà nước, vào cơ quan công quyền bị suy giảm.

Vì vậy, không hành động không phải vô hại. Trong nhiều trường hợp, không quyết định chính là một quyết định - quyết định để những hạn chế, khuyết nhược tiếp tục tồn tại. Cần nhìn nhận, sự trì trệ thực chất là cách chuyển chi phí từ chủ thể có thẩm quyền sang xã hội.

Những thiệt hại vốn tồn tại trong vùng xám trách nhiệm của cơ quan công quyền lại được đặt lên vai người dân, doanh nghiệp. Doanh nghiệp trả bằng lãi vay và cơ hội kinh doanh, người dân trả bằng thời gian và công sức, ngân sách trả bằng sự thất thu, địa phương trả bằng cơ hội phát triển bị bỏ lỡ, còn bộ máy trả bằng niềm tin bị bào mòn… Điều này quả thật vô cùng nguy hiểm.