Thoát 'vùng an toàn', mở đường cho cán bộ hành động - Kỳ 2: Những nghịch lý nuôi dưỡng 'văn hóa cầu an' trong công sở

Tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Trong ảnh: Người dân giải quyết hồ sơ thủ tục tại Trung tâm Phục vụ hành chính công thành phố Đà Nẵng. Ảnh: HÀN NGUYÊN

Càng làm, càng va chạm

Trong bộ máy nhà nước đang tồn tại nghịch lý: người càng năng động càng dễ để lại tì vết, còn cán bộ “nằm yên” lại càng ít va chạm, ít bị soi xét. Từ đó, cán bộ, công chức đứng trước sự lựa chọn: làm nhiều thì xác suất sai tăng lên, quyết nhiều thì khả năng phải giải trình nhiều hơn; còn đứng ngoài, trì hoãn hoặc chọn phương án an toàn lại ít tạo ra rủi ro cho chính mình.

Vậy, vấn đề không chỉ nằm ở một vài cán bộ, công chức ngại việc. Nguy hiểm hơn là khi cả bộ máy dần học được một quy luật ngầm: xông xáo dễ va chạm, quyết liệt dễ vướng mắc, còn “đi giữa” thì an toàn. Khi ấy, sự thận trọng cần thiết rất dễ biến thành né tránh, còn tinh thần trách nhiệm lại bị thay thế bằng bản năng tự bảo vệ.

Một trong những nguyên nhân khiến cán bộ lựa chọn “đứng yên” bởi thẩm quyền giải quyết công việc phụ thuộc vào nhiều chủ thể. Người được giao nhiệm vụ tưởng như đang “cầm lái”, nhưng thực tế chỉ điều khiển được một phần con tàu.

Họ chịu trách nhiệm về đích đến, nhưng lại không có đầy đủ quyền quyết định tốc độ và hướng đi. Và nếu quyền quyết định không đi cùng trách nhiệm, sự chủ động rất dễ nhường chỗ cho tâm lý phòng thủ. Trách nhiệm thuộc về cá nhân, trong khi thẩm quyền lại phân tán. Đây chính là lý do hồ sơ bắt đầu “đi du lịch”: từ phòng này sang phòng khác, từ sở này sang sở kia, từ cấp dưới lên cấp trên.

Như vậy, khoảng lệch giữa quyền và trách nhiệm tạo ra vùng xám cho sự trì hoãn. Người có trách nhiệm không dám quyết vì sợ vượt thẩm quyền; người có thẩm quyền lại không chịu trách nhiệm trực tiếp về kết quả nên không mấy mặn mà.

Nguy hiểm hơn, khi tình trạng ấy lặp lại, câu hỏi trước một việc khó không còn là “làm thế nào để giải quyết?”, mà thành “việc này có đúng thẩm quyền của mình không?”. Khi đó, “đúng quy trình” có nguy cơ trở thành chiếc khiên che chắn cho cán bộ làm việc lưng chừng.

Nhiều nghịch lý

Hiện nay, hiệu quả thực thi công vụ được đo bằng KPI. Tiêu chí nào được đo thường sẽ được cán bộ, công chức chú ý, cái gì được chấm điểm sẽ được tối ưu. Và dĩ nhiên, tiêu chí nào không xuất hiện trong bảng đánh giá rất dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

Số cuộc họp rất dễ đếm. Số văn bản được ban hành cũng dễ thống kê. Nhưng giá trị của một điểm nghẽn được tháo gỡ, một xung đột được hóa giải, một dự án được khơi thông hay tận dụng cơ hội phát triển… rất khó lượng hóa trong báo cáo. Từ đó xuất hiện nghịch lý cái dễ đếm đang lấn át cái đáng đo.

Cán bộ xử lý công việc quen thuộc có thể đạt tỷ lệ hoàn thành rất cao, còn người dành nhiều thời gian giải quyết việc khó, phải nghiên cứu, đối thoại, phối hợp nhiều ngành và chấp nhận nhiều rủi ro lại không dễ tạo nên một “bảng điểm đẹp”.

Như vậy, nếu thước đo chủ yếu nghiêng về những gì dễ đo đếm, khu vực công sẽ vô tình dạy cán bộ tối ưu cho thước đo, chọn nhiệm vụ dễ hoàn thành, né tránh rủi ro và ưu tiên hoàn thành đầu việc hơn tạo ra giá trị, hiệu quả trên thực tế.

Để khắc phục tình trạng này, Hướng dẫn số 02-HD/BTCTW ngày 22/5/2026 của Ban Tổ chức Trung ương về một số nội dung về việc đánh giá định kỳ hằng quý đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp trong hệ thống chính trị đã chuyển sang đánh giá bằng sản phẩm đầu ra và hiệu quả thực tiễn. Đó là tín hiệu đáng mừng, công vụ phải coi trọng giá trị được tạo ra chứ không chỉ một quá trình “không có vết xước”.

Khi được hỏi về điều gì trong văn hóa tổ chức cản trở cán bộ hành động, PGS.TS Nguyễn Thị Báo, nguyên Chánh Thanh tra, nguyên Giảng viên cao cấp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh chia sẻ: “Không làm thì không sai”, “im lặng là vàng”, “xấu đều hơn tốt lỏi” đang trở thành cách tự bảo vệ của một bộ phận cán bộ, công chức. Khi né tránh trách nhiệm được coi là lựa chọn an toàn, công việc bị đẩy qua đẩy lại, những quyết định cần thiết không được đưa ra, hệ quả không chỉ là một vài hồ sơ chậm giải quyết, mà là bộ máy mất dần khả năng hành động”.

Nói cách khác, chính tư duy này đã và đang trở thành cẩm nang sinh tồn của một bộ phận cán bộ, công chức trong môi trường công sở. Pháp luật có thể mở một cánh cửa cho sự đổi mới, nhưng văn hóa tổ chức mới quyết định cán bộ, công chức có dám bước qua cánh cửa ấy hay không. Đây có lẽ là một trong những nghịch lý khó xử lý nhất của căn bệnh “không làm - không sai”.

Khi cán bộ, công chức quyết liệt xử lý việc khó nhưng khi phát sinh sơ suất lại bị nhắc đi nhắc lại nhiều lần trên các diễn đàn, cuộc họp; người đưa ra sáng kiến mới phải giải trình... Cứ như vậy, tổ chức vô tình gửi đi một thông điệp cổ súy cho cán bộ, công chức “nằm yên”: việc khó thì xin ý kiến; việc mới thì chờ tiền lệ; vấn đề nhạy cảm thì họp thêm; chưa rõ trách nhiệm thì chuyển tiếp; có thể quyết hôm nay thì tìm lý do để ngày mai quyết; còn nếu có thể biến quyết định cá nhân thành trách nhiệm tập thể thì càng an toàn.

Đó chính là biểu hiện “văn hóa cầu an” lên ngôi. Và điều đáng lo, thứ văn hóa độc hại này có khả năng tự nhân bản, như căn bệnh lây lan rất nhanh.