Thủ phạm thực sự phía sau những cơn buồn tiểu giữa đêm

Chắc hẳn ai trong chúng ta cũng từng có những đêm phải thức giấc vì ... buồn tiểu. Tình trạng mang thai, uống quá nhiều nước trước khi ngủ, hay một số vấn đề sức khỏe thường gặp khi tuổi tác tăng lên đều có thể là nguyên nhân khiến số lần ghé thăm nhà vệ sinh vào ban đêm trở nên thường xuyên hơn.

Nhìn chung, việc thỉnh thoảng thức giấc ban đêm bị gián đoạn do buồn tiểu - hay còn gọi là chứng tiểu đêm - không phải là điều đáng ngại. Thế nhưng, nếu tình trạng này diễn ra đều đặn trên 2 lần mỗi đêm hoặc gây ảnh hưởng trực tiếp đến giấc ngủ, đó là lúc bạn cần cân nhắc đi gặp bác sĩ.

"Việc có cần đi khám bác sĩ hay không thực chất phụ thuộc vào mức độ phiền toái mà nó gây ra cho bạn", Giáo sư Jeffrey P. Weiss, Trưởng khoa Thận - Tiết niệu tại Đại học Khoa học Sức khỏe SUNY Downstate (Mỹ), người đã có 30 năm nghiên cứu về chứng tiểu đêm, cho biết.

Nói cách khác, nếu chứng tiểu đêm xuất hiện với tần suất đủ để khiến bạn cảm thấy khó chịu, thì đó chính là lúc bạn nên đi kiểm tra sức khỏe.

Thủ phạm và những "nạn nhân" thường gặp

Tiểu đêm là một tình trạng rất phổ biến. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng cứ khoảng 3 người trưởng thành trên 30 tuổi thì có 1 người gặp phải tình trạng này. Tỷ lệ mắc tiểu đêm cũng tăng dần theo độ tuổi, lên tới 60% ở nhóm người cao tuổi.

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng cứ khoảng 3 người trưởng thành trên 30 tuổi thì có 1 người gặp phải tình trạng tiểu đêm. Ảnh minh họa: iStock

Xét một cách tổng quát các chuyên gia cho biết có 3 nhóm nguyên nhân chính dẫn đến vấn đề này, gồm cơ thể sản xuất quá nhiều nước tiểu, bàng quang giảm khả năng chứa so với trước đây, hoặc do các bệnh lý nền gây ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Trong đó, tình trạng cơ thể sản xuất quá nhiều nước tiểu, trong y học còn được gọi là chứng đa niệu, có thể bắt nguồn từ các bệnh lý như suy thận, tiểu đường, hoặc do tác dụng phụ của một số loại thuốc, chẳng hạn như thuốc lợi tiểu (loại thuốc giúp đào thải lượng nước dư thừa ra khỏi cơ thể).

Thậm chí, không ít người còn mắc chứng đa niệu ban đêm - hiện tượng phần lớn lượng nước tiểu trong ngày lại được tích tụ và đào thải vào ban đêm. Vấn đề này thường xảy ra khi chúng ta uống quá nhiều nước trước khi đi ngủ, đặc biệt là đồ uống có cồn hoặc chứa caffeine.

Theo Giáo sư Camille Vaughan, Giám đốc chuyên khoa Lão tại Trường Y thuộc Đại học Emory (Mỹ), chứng đa niệu ban đêm còn có thể bắt nguồn từ các bệnh lý nền như bệnh tim mạch hay chứng ngưng thở khi ngủ.

Lý do là vì bệnh tim mạch có thể khiến dịch lỏng bị ứ đọng ở các chi dưới (chân và bàn chân) vào ban ngày khi bạn đi đứng hay làm việc. Đến đêm, khi nằm xuống, lượng dịch này sẽ tái hấp thu vào máu, khiến thận phải làm việc nhiều hơn và sản xuất nhiều nước tiểu hơn lúc ngủ.

Tương tự, chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn nếu không được điều trị - tình trạng đường thở bị xẹp xuống lúc ngủ gây giảm hoặc ngưng trệ luồng khí hô hấp tạm thời - cũng gây áp lực lớn lên tim. Giáo sư Vaughan giải thích rằng, áp lực này khiến tim giải phóng một loại hormone truyền tín hiệu bắt thận phải đào thải thêm natri và nước, từ đó làm tăng lượng nước tiểu.

Chứng đa niệu có thể bắt nguồn từ các bệnh lý như suy thận, tiểu đường, hoặc do tác dụng phụ của một số loại thuốc. Ảnh minh họa: iStock

Các triệu chứng gây giảm dung tích bàng quang, như nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI), cũng là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây các cảm giác buồn tiểu gấp, tiểu nhiều lần và tiểu buốt.

Nổi bật nhất trong số này là hội chứng bàng quang tăng hoạt do nó có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, làm giảm khả năng chứa của bàng quang do các cơ co thắt đột ngột, ngoài tầm kiểm soát, thúc đẩy việc tống xuất nước tiểu ngay cả khi bàng quang chưa đầy.

Giáo sư Jeffrey Weiss cho biết, các triệu chứng của bàng quang tăng hoạt có thể là hệ quả của những bệnh nền như đái tháo đường hoặc các bệnh thần kinh như xơ cứng rải rác, Parkinson và đột quỵ.

Ngoài ra, các triệu chứng khi mang thai, phì đại tuyến tiền liệt, mắc khối u hay thậm chí là táo bón kinh niên cũng có thể chèn ép lên bàng quang hoặc các cơ quan khác trong hệ tiết niệu, dẫn đến các triệu chứng kể trên.

Giáo sư Weiss lưu ý thêm rằng, một số người thậm chí còn phải chịu đựng "gánh nặng kép" khi vừa bị giảm dung tích bàng quang, vừa gặp tình trạng tăng sản xuất nước tiểu vào ban đêm.

Các tình trạng gây khó ngủ, ngủ không sâu giấc hoặc dễ tỉnh giấc giữa đêm - như mất ngủ, hội chứng chân không yên và đau mãn tính - cũng gián tiếp gây tiểu đêm. Theo Giáo sư Vaughan, khi một người đã thức giấc, họ sẽ dễ dàng nhận và nhạy cảm hơn với cảm giác buồn tiểu, dù là nhẹ nhất.

"Tình trạng mất ngủ và tiểu đêm đồng thời xảy ra là điều rất thường gặp, đặc biệt ở những người lớn tuổi", bà cho biết

Mối nguy từ tiểu đêm và cách điều trị

Bản thân chứng tiểu đêm thường không đe dọa trực tiếp đến tính mạng con người, nhưng việc giấc ngủ bị gián đoạn liên tục có thể dẫn đến mệt mỏi kéo dài vào ban ngày, hiện tượng "sương mù não" (mơ hồ, kém tập trung) và suy giảm hiệu suất nhận thức, cùng nhiều hệ lụy sức khỏe khác.

Không dừng lại ở đó, tiểu đêm còn tiềm ẩn nhiều rủi ro mất an toàn. Việc phải lọ mọ thức dậy đi vệ sinh trong bóng tối lúc cơ thể còn chưa tỉnh táo rất dễ dẫn đến té ngã.

Một tổng hợp từ các nghiên cứu về mối liên hệ giữa tiểu đêm và té ngã cho thấy, những người hay thức giấc ban đêm để đi tiểu có nguy cơ ngã cao hơn khoảng 20% và nguy cơ gãy xương cao hơn 30% so với những người có giấc ngủ trọn vẹn.

Việc phải lọ mọ thức dậy đi vệ sinh trong bóng tối lúc cơ thể còn chưa tỉnh táo rất dễ dẫn đến té ngã. Ảnh minh họa: Aurora Home Health

Để giảm thiểu rủi ro này, Giáo sư Jeffrey Weiss khuyên người bệnh nên lắp đèn ngủ dọc lối đi vào nhà vệ sinh hoặc chuẩn bị sẵn bô, dụng cụ đi tiểu chuyên dụng ngay cạnh giường nếu bản thân hoặc người nhà thuộc nhóm có nguy cơ té ngã cao.

Khi chứng tiểu đêm gây ra nhiều phiền toái ảnh hưởng đến cuộc sống, việc can thiệp bằng cách thay đổi thói quen sinh hoạt hoặc sử dụng thuốc (trong một số trường hợp cụ thể) sẽ mang lại hiệu quả rõ rệt.

Trong đó, biện pháp được ưu tiên hàng đầu luôn là điều chỉnh hành vi - tức là những thay đổi nhỏ trong chế độ ăn uống hoặc thói quen uống nước hằng ngày.

Giáo sư Camille Vaughan khuyên rằng, nếu nguyên nhân là do uống quá nhiều nước, bạn nên hạn chế lượng nước nạp vào trước khi đi ngủ, tuyệt đối tránh xa rượu bia, chất kích thích như caffeine, và không nên để sẵn ly nước ngay đầu giường để tránh thói quen uống nước vô thức lúc nửa đêm.

Đối với người mắc bệnh tim mạch, việc cắt giảm lượng muối trong khẩu phần ăn sẽ mang lại lợi ích lớn. Trong một nghiên cứu, Giáo sư Jeffrey Weiss và các đồng nghiệp nhận thấy việc tư vấn và áp dụng chế độ ăn giảm muối giúp giảm đáng kể số lần đi tiểu đêm ở các bệnh nhân tim mạch mắc chứng bệnh này.

Suy giãn tĩnh mạch - tình trạng các tĩnh mạch bị sưng phồng hoặc giãn lớn (thường ở chân) do các van tĩnh mạch bị suy yếu hoặc tổn thương khiến máu bị ứ đọng - cũng là tác nhân khiến dịch lỏng tích tụ ở chi dưới. Khi nằm ngủ vào ban đêm, cơ thể sẽ tái hấp thu lượng dịch này, kích thích thận sản xuất nhiều nước tiểu hơn.

Giáo sư Weiss cho biết, việc đeo tất áp lực (tất y khoa) vào ban ngày và kê cao chân bất cứ khi nào có thể sẽ giúp giảm bớt lượng nước tiểu được tạo ra quá mức vào ban đêm.

Những thay đổi nhỏ trong chế độ ăn uống hoặc thói quen uống nước hằng ngày là biện pháp được ưu tiên hàng đầu. Ảnh minh họa: Pavel Danilyuk/Pexels

Ngoài ra, dưới sự theo dõi sát sao của bác sĩ, thời gian dùng một số loại thuốc gây tiểu nhiều (như thuốc lợi tiểu) có thể được điều chỉnh lên thời điểm sớm hơn trong ngày để tránh làm tăng lượng nước tiểu vào ban đêm.

"Không nên tùy tiện dùng thuốc điều trị nếu chưa hiểu rõ căn nguyên gốc rễ của chứng tiểu đêm, bởi khi tuổi tác càng cao, các yếu tố cộng hưởng gây ra triệu chứng này càng trở nên phức tạp", Giáo sư Weiss nhấn mạnh.

Trong những trường hợp bắt buộc phải can thiệp bằng thuốc, Desmopressin - một loại thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm & Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt để điều trị tiểu đêm - có thể giúp giảm lượng nước tiểu tạo ra.

Tuy nhiên, người dùng loại thuốc này cần tuyệt đối tuân theo hướng dẫn từ bác sĩ, do nó có thể làm giảm nồng độ natri trong máu xuống mức nguy hiểm, thậm chí đe dọa đến tính mạng ở những ca nghiêm trọng.

Các loại thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt hoặc giúp thư giãn cơ bàng quang cũng mang lại hiệu quả tốt nhưng có thể gây ra một số tác dụng phụ. Ngoài ra, bệnh phì đại lành tính tuyến tiền liệt (BPH) cũng có thể được xử lý bằng phương pháp phẫu thuật laser hoặc các kỹ thuật khác để loại bỏ phần mô tăng sinh gây cản trở dòng chảy của nước tiểu.

Dẫu vậy, trong hầu hết trường hợp, các chuyên gia đều đồng ý rằng chứng tiểu đêm hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt mà không cần đến thuốc.

"Việc thường xuyên thức giấc đi tiểu đêm, đặc biệt là khi nó gây phiền toái, là điều chúng ta hoàn toàn có thể cải thiện được", Giáo sư Camille Vaughan kết luận. "Vì vậy, người bệnh không nên lầm tưởng rằng đây là quy luật tất yếu của tuổi già mà cam chịu trong im lặng. Có rất nhiều yếu tố cùng tác động gây nên chứng tiểu đêm, và câu chuyện không chỉ nằm ở mỗi chiếc bàng quang".