Thúc đẩy chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm xanh, bền vững

Hội nghị là diễn đàn quan trọng nhằm chia sẻ kinh nghiệm, thảo luận giải pháp, tăng cường hợp tác quốc tế trong tiến trình chuyển đổi nông nghiệp theo hướng sinh thái, bền vững tại Việt Nam.

Sử dụng ODA như “vốn mồi” cho nông nghiệp sinh thái

Tại hội nghị, Giám đốc Chương trình nông nghiệp và thực phẩm bền vững WWF-Việt Nam Huỳnh Quốc Tịnh cho biết, nông nghiệp sinh thái không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà là hệ thống mang lại lợi ích toàn diện. Cách tiếp cận này giúp giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ đa dạng sinh học, cải thiện sinh kế cho nông dân và nâng cao khả năng thích ứng biến đổi khí hậu. Đây là nền tảng quan trọng để chuyển đổi từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp” bền vững.

Quang cảnh hội nghị. Ảnh: Kiều Chi

Thực tiễn tại Việt Nam giai đoạn 2010–2025 cho thấy, nhiều mô hình truyền thống được cải tiến hiệu quả như lúa mùa nổi kết hợp cá, sen; nông lâm kết hợp; các mô hình canh tác tiên tiến như lúa ngập – khô xen kẽ (AWD), giúp tiết kiệm nước và giảm phát thải methane.

Việc ứng dụng vi sinh bản địa oxy hóa methane, than sinh học, phân hữu cơ và năng lượng mặt trời trong tưới tiêu đã góp phần giảm sử dụng hóa chất, đồng thời thúc đẩy số hóa quy trình đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) nhằm xây dựng chuỗi cung ứng xanh, minh bạch.

Tuy nhiên, nguồn lực tài chính vẫn là điểm nghẽn lớn. Hiện nay, vốn ODA chiếm tới 61,4% tổng số dự án, trong khi ngân sách nhà nước chỉ chiếm 16% và khu vực tư nhân đóng góp khoảng 9%. Theo các chuyên gia, việc thiếu hụt tài chính xanh, dữ liệu MRV chưa đồng bộ và hạ tầng logistics chưa phù hợp đang hạn chế khả năng nhân rộng các mô hình nông nghiệp sinh thái.

Ông Huỳnh Quốc Tịnh, Giám đốc chương trình Nông nghiệp và thực phẩm bền vững, WWF-Việt Nam. Ảnh: Kiều Chi

Bên cạnh vấn đề vốn, tài nguyên đất được xác định là yếu tố then chốt quyết định thành công của quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp sinh thái. PGS.TS Trần Minh Tiến, Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (VAAS), cho biết, tài nguyên đất của Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ thoái hóa cao do biến đổi khí hậu, canh tác chưa hợp lý, việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật quá mức. Theo số liệu của FAO, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia sử dụng phân bón nhiều nhất thế giới.

Kết nối chính sách, tài chính, đổi mới sáng tạo

Để giải quyết thách thức này, các chuyên gia đề xuất xây dựng lộ trình tổng thể, bắt đầu từ việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về đất và cây trồng đến áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững nhằm phục hồi và bảo vệ sức khỏe đất. Bên cạnh đó, việc xây dựng Chiến lược quốc gia về quản lý sức khỏe đất, ưu tiên đầu tư nghiên cứu, ban hành quy định riêng cho canh tác đất dốc cũng được coi là giải pháp lâu dài...

Các ý kiến tại hội nghị cũng đề xuất tổ chức Ngày Quốc tế về đất hằng năm nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, khẳng định vai trò của đất đai như tài sản quốc gia cần được bảo vệ, sử dụng bền vững.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng phát biểu tại Hội nghị Toàn thể ISG 2025. Ảnh: Kiều Chi

Tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng khẳng định: "Với quỹ đất nông nghiệp chỉ khoảng 10,3 triệu hecta và áp lực ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, suy thoái tài nguyên và môi trường, Việt Nam nhận thức rất rõ rằng: Không thể có nền nông nghiệp thịnh vượng nếu thiên nhiên không được bảo vệ. Vì vậy, chuyển đổi hệ thống lương thực thực phẩm theo hướng xanh, ít phát thải và bền vững không phải là lựa chọn, mà là con đường tất yếu".

Thời gian tới, các tổ chức quốc tế đồng hành hỗ trợ ngành Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam. Theo đó, hoàn thiện thể chế và mô hình quản trị hiện đại, thống nhất về đất đai, nước, rừng, môi trường, khí hậu và nông nghiệp, bảo đảm đồng bộ, minh bạch

Nông nghiệp sinh thái không chỉ là kỹ thuật canh tác mà là một hệ thống mang lại lợi ích đa chiều. Ảnh: Nguyễn Quang

Bên cạnh đó, chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm, phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế xanh và tuần hoàn. Cùng với đó, quản lý, sử dụng hiệu quả và bền vững tài nguyên quốc gia; thúc đẩy khoa học - công nghệ và chuyển đổi số, đẩy mạnh nghiên cứu giống cây, con thích ứng khí hậu; hỗ trợ khởi nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ở nông thôn; nâng cao hiệu lực quản trị và huy động nguồn lực cho chuyển đổi xanh; khai thông nguồn lực trong nước và quốc tế, nhất là tài chính về khí hậu, ODA thế hệ mới, vốn tư nhân cho đầu tư xanh.

Theo Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam Vinod Ahuja, quá trình chuyển đổi chỉ có thể thành công khi các hệ thống lương thực thực phẩm bảo đảm được tính đáng tin cậy, thống nhất và bao trùm; khi các chính sách được phối hợp đồng bộ; khi tiến trình thực hiện có thể được đo lường một cách minh bạch.

FAO sẽ tập trung hỗ trợ Việt Nam trong sáng kiến do quốc gia dẫn dắt. Trong đó là Chương trình một triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp; tăng cường quản lý tài nguyên thiên nhiên; cách tiếp cận Một sức khỏe gắn với hệ thống nông nghiệp - thực phẩm và an ninh dinh dưỡng; các nỗ lực giảm thất thoát thực phẩm đồng thời tạo cơ hội việc làm bền vững cho thanh niên.

Giám đốc ADB tại Việt Nam Shantanu Chakraborty cam kết hợp tác chiến lược, hỗ trợ các ưu tiên chiến lược của Việt Nam trong ứng phó biến đổi khí hậu. Định hướng của ADB về hiện đại hóa hệ thống thủy lợi, phát triển sản xuất lúa bền vững, bảo vệ an ninh nguồn nước, giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao khả năng chống chịu, tiết kiệm tài nguyên, giảm thiểu rủi ro, qua đó giúp nông nghiệp tiếp cận thị trường tốt hơn.

Bộ trưởng Trần Đức Thắng cùng các đại biểu đồng chủ trì chứng kiến lễ ký tham gia Nhóm Đối tác FST Việt Nam của Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam (PHANO) và tổ chức Rikolto. Ảnh: Kiều Chi

Trong khuôn khổ sự kiện, Thỏa thuận hợp tác trong khuôn khổ “Đối tác Chuyển đổi Hệ thống lương thực, thực phẩm”, ký kết lần đầu vào tháng 10 năm 2024 với 47 đối tác, được ký với hai đối tác mới là Rikolto và Hội khoa học phát triển Nông thôn Việt Nam (Phano), đánh dấu cam kết của các bên trong việc hỗ trợ ưu tiên quốc gia về chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm minh bạch, trách nhiệm, bền vững.

Quỳnh Dung