Thúc đẩy tiêu dùng bền vững bằng thể chế, trách nhiệm và hành động

Hoàn thiện thể chế, chính sách và nâng cao hiệu lực giám sát

Phát biểu tại Diễn đàn Tiêu dùng bền vững năm 2026, TS. Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh, trước những thách thức về biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và an ninh năng lượng, phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam.

Theo TS. Tạ Đình Thi, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác lập mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính, đồng thời khuyến khích sản xuất, tiêu dùng bền vững. Cùng với các định hướng phát triển này, hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã có những bước chuyển quan trọng.

TS. Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, tăng cường giám sát và thúc đẩy thay đổi hành vi tiêu dùng theo hướng bền vững.

Trong lĩnh vực môi trường, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 thiết lập cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), cùng các quy định về phát triển thị trường các-bon và quản lý rác thải nhựa. TS.Tạ Đình Thi cũng đề cập việc nghiên cứu bổ sung quy định về tỷ lệ bắt buộc sử dụng nhựa tái chế trong sản xuất bao bì, hàng hóa tiêu dùng, gắn với khuyến khích phân loại rác tại nguồn và sử dụng sản phẩm chứa vật liệu tái chế đạt chuẩn.

Đối với lĩnh vực năng lượng, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, có hiệu lực từ đầu năm 2026, bổ sung, hoàn thiện các quy định về dán nhãn năng lượng, định mức tiêu hao năng lượng và thúc đẩy mô hình công ty dịch vụ năng lượng. Trong khi đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 được TS. Tạ Đình Thi đề cập với trọng tâm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, ngăn ngừa hành vi gian lận thông tin, “tẩy xanh” trên thị trường và không gian mạng.

TS. Tạ Đình Thi cũng đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện pháp luật về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; tăng cường giám sát thực thi chính sách về môi trường, chuyển đổi năng lượng, đồng thời đẩy mạnh mua sắm công theo hướng ưu tiên sản phẩm tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường, tiêu dùng bền vững.

Hoạt động phân loại, tái chế bao bì nhựa góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, gắn trách nhiệm của doanh nghiệp với việc quản lý sản phẩm sau tiêu dùng. Ảnh: Vietnam Investment Review (VIR)

Nâng cao trách nhiệm doanh nghiệp, hình thành thói quen tiêu dùng có trách nhiệm

Bên cạnh hoàn thiện thể chế và tăng cường giám sát, vai trò tiên phong của doanh nghiệp trong phát triển sản phẩm xanh cũng được TS. Tạ Đình Thi nhấn mạnh. Theo đó, doanh nghiệp cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, thiết kế sản phẩm thân thiện với môi trường, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng và minh bạch thông tin nhãn hàng hóa.

Nhãn năng lượng cung cấp thông tin về hiệu suất sử dụng năng lượng, giúp người tiêu dùng lựa chọn thiết bị phù hợp với nhu cầu. Nguồn ảnh: DMS

Việc thực hiện trách nhiệm môi trường và cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cần được doanh nghiệp coi là khoản đầu tư cho năng lực cạnh tranh lâu dài, thay vì gánh nặng chi phí. Đồng thời, chú trọng kéo dài tuổi thọ sản phẩm, tiết kiệm nguyên liệu, năng lượng, giảm bao bì không cần thiết và tăng khả năng sửa chữa, tái chế nhằm củng cố niềm tin của người tiêu dùng và duy trì, mở rộng thị trường.

Không chỉ đối với doanh nghiệp mà với người tiêu dùng  đóng vai trò định hình thị trường thông qua những quyết định mua sắm. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội cho rằng, tiết kiệm năng lượng và tiêu dùng có trách nhiệm cần trở thành thói quen của mỗi cá nhân, gia đình, bắt đầu từ việc lựa chọn thiết bị có nhãn năng lượng hiệu suất cao, tắt thiết bị khi không sử dụng, ưu tiên bao bì tái chế và hạn chế rác thải nhựa.

Những hành động tiết kiệm điện trong sinh hoạt góp phần giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia và giảm phát thải khí nhà kính. Đặc biệt, tiêu dùng có trách nhiệm không đồng nghĩa với việc luôn lựa chọn sản phẩm xanh có giá cao hơn.

Đổi mới truyền thông, hướng dẫn người dân thực hành tiêu dùng bền vững

Đề cập vai trò của báo chí và các tổ chức xã hội, TS. Tạ Đình Thi đánh giá cao sự chủ động của Bộ Công Thương và Đài Tiếng nói Việt Nam trong việc tổ chức Diễn đàn Tiêu dùng bền vững thường niên. Đồng thời, nhấn mạnh yêu cầu tăng cường truyền thông về các mô hình kinh doanh xanh, điển hình tiết kiệm năng lượng; phản ánh khách quan, phê phán các hành vi gian lận thông tin, vi phạm môi trường và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng.

Hoạt động giới thiệu các thiết bị tiết kiệm năng lượng giúp người tiêu dùng tiếp cận thông tin và tìm hiểu những giải pháp sử dụng điện hiệu quả. Nguồn ảnh: Báo Đại biểu Nhân dân

“Truyền thông phải giúp người dân biết cách lựa chọn, thực hành và kiểm chứng”, TS. Tạ Đình Thi nhấn mạnh.

Theo đó, cần chuyển từ truyền thông chủ yếu nhằm nâng cao nhận thức sang hướng dẫn hành vi cụ thể, giúp người tiêu dùng chủ động lựa chọn và sử dụng sản phẩm phù hợp. Trong đó, chú trọng phát triển công cụ tra cứu thông tin sản phẩm, phổ biến cách nhận diện những tuyên bố về môi trường thiếu căn cứ và nhân rộng các mô hình tiêu dùng bền vững tại gia đình, trường học, cơ quan và cộng đồng.

Hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, TS. Tạ Đình Thi bày tỏ tin tưởng, với sự tham gia của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và người dân, tiêu dùng có trách nhiệm và tiết kiệm năng lượng sẽ từng bước chuyển từ nhận thức thành thói quen, nếp sống và văn hóa thường nhật.