Thực phẩm bẩn: Lỗ hổng quản lý và niềm tin bị xói mòn

Thời gian gần đây, việc một số sản phẩm sữa và thực phẩm không bảo đảm an toàn bị thu hồi đã khiến nhiều người tiêu dùng lo ngại, nhất là khi đây đều là mặt hàng thiết yếu, gắn liền với đời sống hàng ngày. Sự băn khoăn này xuất phát từ nhu cầu chính đáng về những sản phẩm an toàn, rõ nguồn gốc.

Thực tế cho thấy, niềm tin của người tiêu dùng giữ vai trò then chốt đối với sự vận hành của thị trường. Khi niềm tin bị lung lay, hành vi tiêu dùng trở nên thận trọng hơn, buộc doanh nghiệp phải nâng cao trách nhiệm, bảo đảm chất lượng và minh bạch thông tin. Niềm tin ấy chỉ có thể được xây dựng từ việc tuân thủ pháp luật, đạo đức kinh doanh và trách nhiệm xã hội, trong khi các vi phạm bị phát hiện gần đây cho thấy vẫn còn nhiều khâu cần tiếp tục chấn chỉnh để củng cố sự yên tâm của người dân.

Mới đây, hơn 1,7 tấn pate đóng hộp của Công ty Cổ phần Đồ hộp Hạ Long được tiêu hủy

Chia sẻ từ góc độ người sử dụng sản phẩm, chị Ngô Quỳnh Trang (Tây Hồ, Hà Nội) cho biết, các thông tin về thu hồi sữa hay thực phẩm không bảo đảm chất lượng gần đây khiến gia đình chị có phần thận trọng hơn trong lựa chọn hàng hóa.

“Chúng tôi buộc phải cân nhắc kỹ hơn khi mua sắm, từ thực phẩm đến các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, bởi ai cũng mong muốn những gì đưa vào cơ thể là an toàn và đúng như quảng cáo”, chị Trang nói.

Theo chị, sự cẩn trọng này không chỉ của riêng gia đình chị mà là tâm lý chung của nhiều người tiêu dùng hiện nay. Từ thực tế này, yêu cầu đặt ra với quản lý thị trường là phải chủ động kiểm tra, phát hiện sớm và xử lý nghiêm vi phạm, nhằm bảo vệ người tiêu dùng và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, việc giữ vững niềm tin của người tiêu dùng không chỉ là trách nhiệm mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Không có vùng cấm trong xử lý vi phạm an toàn thực phẩm

Trao đổi với phóng viên, TS. Nguyễn Minh Phong - nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Hà Nội cho rằng, những vụ việc liên tiếp liên quan đến pate làm từ nguyên liệu bẩn, sữa không đạt chuẩn hay thực phẩm kém chất lượng bị thu hồi thời gian qua không chỉ đơn thuần là các vi phạm pháp luật, mà đang gây ra sự xói mòn nghiêm trọng niềm tin của người tiêu dùng, kéo theo những hệ lụy sâu rộng cho xã hội và thị trường.

Theo ông Phong, thực phẩm bẩn không chỉ làm tổn hại niềm tin mà còn trực tiếp hủy hoại đạo đức kinh doanh và sức khỏe cộng đồng: “Có thể nói, mức độ nguy hiểm của loại tội phạm này không thua kém gì buôn bán ma túy, bởi nó đầu độc con người một cách âm thầm, kéo dài và trên diện rộng”.

Công ty TNHH Nestlé Việt Nam đã thu hồi 17 lô sữa công thức dành cho trẻ nhỏ do phát hiện một nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến nguyên liệu thô do đối tác cung ứng tại châu Âu sản xuất

Trong bối cảnh thị trường, hàng giả, hàng kém chất lượng vốn đã là hành vi sai phạm nghiêm trọng và bị pháp luật xử lý, thì riêng với thực phẩm bẩn - thứ tác động trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí tính mạng người dân, hậu quả về niềm tin còn nặng nề hơn gấp nhiều lần.

Đặc biệt, khi các vụ việc vi phạm liên quan đến những thương hiệu lớn, thậm chí là thương hiệu nhà nước với lịch sử tồn tại hàng chục năm, theo ông Phong, đây không còn là sự cố đơn lẻ mà là hiện tượng cần được nhìn nhận hết sức nghiêm túc và xử lý triệt để.

“Nếu không làm đến nơi đến chốn, nó không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe hiện tại của người dân mà còn tạo ra một trào lưu coi thường các quy định về an toàn thực phẩm. Nguy hiểm hơn, khi niềm tin bị phá vỡ, thị trường có thể quay lưng không chỉ với một doanh nghiệp mà với cả khu vực, thậm chí với sản phẩm trong nước. Một khi người tiêu dùng Việt quay sang dùng hàng nhập khẩu vì mất niềm tin, doanh nghiệp Việt sẽ chết, và kéo theo đó là hàng loạt vấn đề xã hội khác”, ông Phong cảnh báo.

Từ đó, ông Phong cho rằng, việc phát hiện sớm, xử lý nghiêm và dứt điểm các vi phạm là yêu cầu sống còn nhằm ngăn chặn những tiêu cực trên thị trường, bảo vệ người tiêu dùng. Đây không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp vi phạm mà còn là trách nhiệm của các cơ quan chức năng, của Chính phủ, của Đảng và Nhà nước.

Bàn về trách nhiệm khi niềm tin người tiêu dùng bị xói mòn, TS. Nguyễn Minh Phong khẳng định, trách nhiệm trực tiếp trước hết thuộc về doanh nghiệp và cá nhân vi phạm. Tuy nhiên, với những vụ việc quy mô lớn, kéo dài, liên quan đến hàng tấn hàng hóa lưu thông trên thị trường, “không thể phủ nhận trách nhiệm của cơ quan chức năng”.

Theo ông, từ hệ thống pháp luật, công tác thanh tra, kiểm tra, phát hiện đến thu hồi sản phẩm đều giữ vai trò then chốt. Các lực lượng quản lý thị trường, an toàn thực phẩm và bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ vào cuộc khi vụ việc đã bùng phát, mà phải chủ động ngăn chặn từ sớm, cảnh báo rủi ro để người dân tự bảo vệ mình. Nếu không được thực hiện quyết liệt và thực chất, vi phạm sẽ lan rộng, trở thành một dạng tệ nạn và kéo theo hệ lụy ở nhiều lĩnh vực khác.

Đánh giá khâu yếu nhất trong quản lý an toàn thực phẩm hiện nay, ông Phong cho rằng, chế tài không thiếu, hậu kiểm còn hạn chế, nhưng yếu nhất vẫn là thanh tra, kiểm tra. Nhiều cơ quan chức năng đang ở thế bị động, chỉ xử lý khi người tiêu dùng, báo chí hoặc dư luận lên tiếng. Đây là biểu hiện rõ của sự yếu kém về nhân lực và năng lực quản lý. Ông cảnh báo, nếu quản lý yếu kém nói chung gây thiệt hại về kinh tế, thì sự buông lỏng trong an toàn thực phẩm có thể đe dọa trực tiếp sức khỏe, tính mạng người dân và sự ổn định của toàn xã hội.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, cần tập trung tháo gỡ hai “điểm nghẽn” then chốt: trách nhiệm của doanh nghiệp, nhất là người đứng đầu, phải được đặt ở trung tâm; đồng thời công tác thanh tra, kiểm tra phải chuyển từ bị động sang chủ động, kiểm soát từ sớm, từ xa để tạo “bộ lọc” hiệu quả của quản lý nhà nước. Việc xử lý vi phạm, theo ông, không thể chỉ dừng ở doanh nghiệp mà các cơ quan chức năng liên quan cũng phải chịu trách nhiệm tương xứng.

Ông Phong cho rằng, vi phạm vẫn kéo dài, lan rộng cho thấy, chế tài hiện nay chưa đủ sức răn đe so với lợi ích thu được. Vì vậy, cần khẩn trương rà soát, siết chặt và nâng mức xử phạt, nhất là với các hành vi xâm hại trực tiếp đến an toàn tính mạng con người trong lĩnh vực y tế, thực phẩm - loại tội phạm có thể gây hậu quả cho cả cộng đồng và nhiều thế hệ.

Ông nhấn mạnh, nếu không có biện pháp đủ mạnh và phát hiện kịp thời, việc “đầu độc” cộng đồng trong thời gian dài sẽ để lại hậu quả khôn lường. Không thể để tiền bạc trở thành tấm lá chắn cho vi phạm, còn sức khỏe và sinh mạng của hàng trăm, hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người bị bỏ mặc.

Về thông điệp cốt lõi rút ra từ các vụ việc, ông Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh nguyên tắc “không có ngoại lệ”: không tồn tại vùng an toàn cho bất kỳ hoạt động kinh doanh hay cơ chế quản lý nào nếu vi phạm các chuẩn mực an toàn và đạo đức. Chính sách nếu không được điều chỉnh kịp thời, sát thực tiễn và yêu cầu của người dân sẽ để lại hệ quả nghiêm trọng. Vì vậy, cần tăng cường phối hợp giữa Nhà nước, thị trường và xã hội; đẩy mạnh thanh tra, hậu kiểm và xây dựng mạng lưới tiếp nhận, chia sẻ thông tin, tạo nên hệ sinh thái giám sát xã hội đủ mạnh để ngăn chặn vi phạm.

Với doanh nghiệp, ông Phong cảnh báo: dù tồn tại hàng chục hay hàng trăm năm, chỉ một sai phạm nghiêm trọng cũng có thể xóa sổ thương hiệu. Phát triển bền vững phải đặt niềm tin và quyền lợi người tiêu dùng lên trên lợi nhuận ngắn hạn, bởi niềm tin một khi đánh mất thì không thể lấy lại trong ngày một, ngày hai.

Chung Thủy/VOV.VN