Tiền điện tử, tiền ảo và tài sản số: Phân biệt để không nhầm lẫn khi thị trường bước vào giai đoạn thí điểm

Bitcoin và Ethereum là hai đại diện phổ biến của tiền điện tử vận hành trên nền tảng blockchain.

Ba khái niệm, ba phạm vi không giống nhau

Sau khi tìm hiểu về blockchain, nền tảng công nghệ đứng sau thị trường tài sản số, một trong những khái niệm được nhắc đến nhiều nhất là tiền điện tử.

Theo tìm hiểu của phóng viên Tạp chí Điện tử và Ứng dụng, tiền điện tử (cryptocurrency) là một dạng tài sản số được tạo ra và vận hành trên nền tảng blockchain. Các giao dịch được mã hóa, xác thực thông qua mạng lưới phân tán và không phụ thuộc vào bất kỳ ngân hàng trung ương nào. Bitcoin và Ethereum là những ví dụ phổ biến nhất hiện nay.

Khác với tiền truyền thống (tiền pháp định) do một quốc gia phát hành và bảo chứng, tiền điện tử không có tổ chức phát hành đứng sau. Giá trị của chúng phụ thuộc vào cung cầu trên thị trường và phần lớn người tham gia hiện nay không dùng tiền điện tử như phương tiện thanh toán mà chủ yếu nhằm mục đích đầu tư, kỳ vọng giá tăng theo thời gian.

Trong khi đó, tiền ảo (virtual currency) là một khái niệm rộng hơn. Đây có thể là các loại tiền tồn tại trong môi trường số nhưng không nhất thiết phải dựa trên công nghệ blockchain, ví dụ như điểm thưởng trong trò chơi trực tuyến hay điểm tích lũy trong hệ sinh thái của một số nền tảng thương mại. Những loại tiền này thường chỉ có giá trị trong phạm vi nhất định và không thể giao dịch rộng rãi ra bên ngoài. Tiền điện tử, theo cách nhìn đó, là một dạng tiền ảo đặc biệt, có thể giao dịch tự do và thường gắn với blockchain.

Rộng hơn cả hai khái niệm trên là tài sản số (digital asset). Đây là bất kỳ tài sản nào tồn tại dưới dạng dữ liệu số, có thể được sở hữu, chuyển nhượng hoặc giao dịch. Trong phạm vi blockchain, tài sản số không chỉ bao gồm tiền điện tử mà còn có token, NFT và các dạng tài sản được mã hóa khác. Điều 3 Nghị quyết 05/2025/NQ-CP định nghĩa tài sản số là "tài sản theo Bộ luật Dân sự thể hiện dưới dạng dữ liệu số", trong đó tài sản mã hóa là tập con sử dụng công nghệ mã hóa để xác thực quyền sở hữu. Quan trọng là, tài sản mã hóa theo Nghị quyết này loại trừ hoàn toàn chứng khoán kỹ thuật số, tiền pháp định số hóa và các tài sản tài chính đã có khung pháp lý riêng.

Khi thuật ngữ bị lợi dụng để đánh tráo khái niệm

Theo tìm hiểu của phóng viên, việc sử dụng không chính xác hoặc cố tình đánh tráo các thuật ngữ liên quan đến tài sản số không phải là hiếm. Một trong những nguyên nhân là bản thân lĩnh vực này còn mới, các khái niệm chưa được chuẩn hóa và có sự khác biệt đáng kể trong cách hiểu giữa các quốc gia.

Tuy nhiên, bên cạnh yếu tố khách quan đó, không ít dự án đã cố tình sử dụng các thuật ngữ như "blockchain", "crypto" hay "tài sản số" như một công cụ marketing để thu hút nhà đầu tư. Khi quảng bá dự án, họ dùng từ "tiền điện tử" để tạo cảm giác hợp pháp và công nghệ cao, trong khi bản chất sản phẩm có thể không có nền tảng kỹ thuật rõ ràng.

Tiền ảo thường tồn tại trong phạm vi khép kín như game hoặc hệ sinh thái điểm thưởng và không thể giao dịch rộng rãi.

Trong một số vụ việc từng được cơ quan chức năng cảnh báo, các dự án cam kết lợi nhuận cao, sử dụng thuật ngữ công nghệ phức tạp nhưng thực chất lại vận hành theo mô hình đa cấp. Người tham gia, do không nắm rõ bản chất của từng loại tài sản, dễ bị cuốn theo những lời quảng bá hấp dẫn và bỏ qua các dấu hiệu rủi ro. Phóng viên ghi nhận nhiều trường hợp người dân bị lôi kéo tham gia các dự án đầu tư tài sản số với lời hứa lợi nhuận cao, nhưng sau đó không thể rút tiền hoặc hệ thống ngừng hoạt động đột ngột.

Điều này cho thấy sự nhầm lẫn giữa các khái niệm không chỉ là vấn đề học thuật mà có hệ quả rất thực tiễn với túi tiền của nhà đầu tư cá nhân.

Quy định của Pháp luật Việt Nam và ranh giới nào nhà đầu tư cần nắm rõ

Tại Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước đã nhiều lần khẳng định tiền điện tử không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp. Theo Nghị định 101/2012/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi bổ sung, các phương tiện thanh toán không hợp pháp có thể bị xử phạt hành chính. Trong một số trường hợp nghiêm trọng hơn, hành vi phát hành, cung ứng hoặc sử dụng phương tiện thanh toán trái phép có thể bị xử lý hình sự.

Nghị quyết 05/2025/NQ-CP không thay đổi quy định về phương tiện thanh toán, nhưng lần đầu tiên công nhận tài sản mã hóa là một loại tài sản hợp pháp, có thể được mua bán, chuyển nhượng và đầu tư trong khuôn khổ thí điểm. Sự phân biệt này cực kỳ quan trọng với nhà đầu tư cá nhân: có thể giao dịch tài sản mã hóa trên sàn được cấp phép, nhưng không được dùng nó để trả tiền mua hàng hay thanh toán hóa đơn. Đây là ranh giới pháp lý mà nhiều người tham gia thị trường hiện còn chưa nắm rõ.

Bộ luật Dân sự 2015 quy định tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản. Tuy chưa đề cập trực tiếp đến tài sản số, Nghị quyết 05/2025 đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách neo tài sản mã hóa vào định nghĩa "tài sản theo Bộ luật Dân sự thể hiện dưới dạng dữ liệu số". Đây là cơ sở pháp lý để nhà đầu tư có thể khiếu nại tại tòa án khi xảy ra tranh chấp liên quan đến giao dịch tài sản mã hóa trên sàn được cấp phép, điều mà trước ngày 9/9/2025 hoàn toàn không khả thi.

Tài sản số bao gồm nhiều dạng như token, NFT và các tài sản được mã hóa trên nền tảng blockchain.

Theo ghi nhận của phóng viên, nhiều doanh nghiệp hiện đang tham gia thị trường tài sản số thông qua các hoạt động như phát hành token, xây dựng hệ sinh thái hoặc cung cấp dịch vụ giao dịch. Tuy nhiên, không phải mô hình nào cũng minh bạch hoặc có giá trị thực. Cơ quan chức năng cũng đã nhiều lần phát cảnh báo về các hoạt động huy động vốn, đầu tư liên quan đến tiền ảo, đặc biệt là các mô hình có dấu hiệu đa cấp.

Việc phân biệt rõ tiền điện tử, tiền ảo và tài sản số vì vậy không chỉ mang ý nghĩa lý thuyết. Đây là nền tảng để người tham gia thị trường hiểu mình đang mua gì, quyền lợi pháp lý của mình đến đâu và cơ quan nào có thể bảo vệ mình khi xảy ra tranh chấp. Trong bối cảnh thị trường phát triển nhanh nhưng khung pháp lý còn đang hoàn thiện, trang bị kiến thức căn bản là bước đi không thể bỏ qua, đặc biệt với những người mới tham gia.

Ở các bài tiếp theo, Tạp chí Điện tử và Ứng dụng sẽ tiếp tục làm rõ các khái niệm như coin, token, sàn giao dịch, cũng như phân tích cách các doanh nghiệp đang tham gia vào cuộc đua tài sản số tại Việt Nam.