Tiếp cận di sản theo cách của người trẻ

Ngày hội “Ăn vóc học hay” quảng bá văn hóa phi vật thể xứ Huế nhân ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11/2025), do các bạn trẻ trong Team Journeys in Hue thực hiện ở Huế, dưới sự tài trợ của các tổ chức phi chính phủ của Anh quốc và doanh nghiệp ở địa phương tài trợ. Ảnh: Trần Đức Anh Sơn

Tạo cơ hội trải nghiệm mới

Không chỉ mang đến cho di sản những cách tiếp cận mới mẻ, người trẻ cũng đến với di sản bằng sự tự nguyện và dấn thân, chấp nhận thử thách. Họ tìm đến những trải nghiệm mới trong hành trình “chạm vào di sản”, nhằm bảo tồn và đưa những giá trị của di sản văn hóa Việt Nam đi xa hơn, đến gần với công chúng hơn.

Tuy nhiên, khách quan nhận xét, phần lớn những hoạt động này vẫn còn mang tính tự phát và phân tán. Nhiều dự án của người trẻ xuất phát từ niềm đam mê cá nhân hoặc sự hứng khởi ban đầu, nên thường gặp khó khăn khi cần duy trì lâu dài. Ngoài ra, lĩnh vực bảo tồn di sản đòi hỏi phải có kiến thức nền tảng và chuyên sâu về lịch sử, khảo cổ học, mỹ thuật hay bảo tồn học, nên người trẻ thường “hụt hơi” trong hành trình bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị di sản. Vì vậy, tiềm năng sáng tạo của người trẻ đôi khi chưa được khai thác đúng mức, hoặc chưa phát huy hết giá trị.

Do vậy, họ cần phải có môi trường thuận lợi để hiểu biết sâu sắc và thấu hiểu giá trị của di sản, biết cách khai thác và phát huy giá trị di sản một cách bền vững.

Trước tiên là sự tham gia của hệ thống giáo dục. Theo đó, cần bổ sung những tiết học (chính khóa và ngoại khóa) về di sản văn hóa, nhằm truyền đạt kiến thức về lĩnh vực này cho học sinh, sinh viên; tạo nhiều cơ hội trải nghiệm thực tế như tham quan di tích, thực tập tại bảo tàng, tham gia các dự án số hóa tư liệu hoặc tìm hiểu các làng nghề truyền thống… để người trẻ được tiếp xúc trực tiếp với di sản từ sớm. Từ đó, họ sẽ hiểu rằng di sản không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là một nguồn tài nguyên văn hóa quý giá.

Tiếp đến, cần có những cơ chế hỗ trợ để khuyến khích các sáng kiến trẻ trong lĩnh vực di sản. Các quỹ sáng tạo văn hóa, các chương trình tài trợ cho dự án nghiên cứu và truyền thông di sản, hay các cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp dựa trên di sản văn hóa do nhà nước, chính quyền địa phương, doanh nghiệp tổ chức và hỗ trợ, chính là “bệ đỡ” quan trọng cho các sáng kiến của người trẻ trong hoạt động bảo tồn và khai thác giá trị di sản văn hóa.

Việc kết nối di sản văn hóa với các ngành công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo là một hướng đi đầy tiềm năng. Khi di sản được khai thác trong các lĩnh vực, như thiết kế, thời trang, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa hay truyền thông số..., nó có thể tạo ra những sản phẩm và dịch vụ có giá trị kinh tế cao. Trong bối cảnh đó, người trẻ hoàn toàn có thể trở thành những doanh nhân văn hóa, những nhà sáng tạo biến di sản thành nguồn lực phát triển.

Các thiết chế văn hóa như bảo tàng, trung tâm bảo tồn di tích hay cơ sở nghiên cứu cũng cần mở rộng cánh cửa đối với thế hệ trẻ. Khi sinh viên và các nhóm nghiên cứu trẻ được tham gia các dự án khảo sát, trưng bày hay truyền thông di sản, họ sẽ tích lũy được kinh nghiệm thực tiễn và xây dựng mối liên hệ bền chặt với lĩnh vực này.

Ở cấp độ địa phương, việc hỗ trợ thanh niên tham gia phục hồi làng nghề truyền thống, phát triển du lịch văn hóa hay xây dựng sản phẩm sáng tạo từ di sản địa phương có thể mang lại lợi ích kép: vừa bảo tồn được các giá trị văn hóa truyền thống, vừa tạo ra sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Dự án tái sinh nghề gốm Thanh Hà (Hội An) có sự đóng góp không nhỏ của những người trẻ. Ảnh: Trần Đức Anh Sơn

Bảo đảm sự đúng hướng

Bên cạnh những cơ hội và tiềm năng, sự tham gia của giới trẻ vào lĩnh vực di sản cũng đặt ra một số thách thức cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Chẳng hạn, do thiếu nền tảng kiến thức chuyên môn, một số sáng kiến của người trẻ có thể vô tình đi chệch khỏi những nguyên tắc cơ bản của bảo tồn di sản; hay trong bối cảnh kinh tế sáng tạo, khi các sản phẩm văn hóa được thiết kế chủ yếu để đáp ứng thị hiếu thị trường, thì một số yếu tố cốt lõi của di sản có thể bị giản lược hoặc biến dạng; hoặc sự thương mại hóa quá mức có thể làm suy giảm tính nguyên gốc và giá trị văn hóa của di sản.

Để hạn chế những nguy cơ này, cần có những giải pháp đồng bộ ở nhiều cấp độ. Ở cấp độ chính sách, Nhà nước cần xây dựng các khung hướng dẫn rõ ràng về việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh xã hội hóa. Những dự án phục dựng, khai thác hay truyền thông về di sản nên có cơ chế tham vấn các nhà khoa học và cơ quan chuyên môn, nhằm bảo đảm tính chính xác và tính nguyên gốc của di sản.

Ở cấp độ học thuật, các nguyên tắc cơ bản của di sản học cần được phổ biến rộng rãi hơn. Những khái niệm như tính nguyên gốc, tính chân xác, tính toàn vẹn, các giá trị lịch sử - văn hóa - nghệ thuật của di sản nên được giới thiệu thông qua các chương trình đào tạo, các khóa học ngắn hạn hoặc các hoạt động truyền thông dành cho cộng đồng.

Ở cấp độ thực tiễn, cần xây dựng các mô hình hợp tác giữa người trẻ và các chuyên gia. Trong các dự án khảo sát, phục dựng hay sáng tạo sản phẩm từ di sản, sự kết hợp giữa tri thức học thuật, kinh nghiệm của nghệ nhân và sức sáng tạo của người trẻ sẽ giúp tạo ra những cách tiếp cận cân bằng hơn.

Khi di sản được tiếp cận bằng những phương thức sáng tạo và gần gũi hơn với đời sống đương đại, nó không chỉ được bảo vệ tốt hơn mà còn có cơ hội trở thành nguồn lực phát triển.

Để đạt được điều này, cần quá trình chuyển biến từ những tiếp xúc ban đầu sang sự gắn bó lâu dài và có trách nhiệm. Người trẻ cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để hiểu đúng về di sản; các cơ quan quản lý và thiết chế văn hóa cần mở rộng không gian hợp tác với cộng đồng; còn xã hội cần nhìn nhận di sản không chỉ như một ký ức của quá khứ mà còn như một nguồn vốn văn hóa cho tương lai.