Tiếp nối mạch nguồn Tín ngưỡng thờ Mẫu

Không gian thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ với những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Từ người tiếp nhận đến chủ thể trao truyền

Năm 2016, UNESCO ghi danh Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc ghi danh tạo thêm cơ hội để di sản được quảng bá, nghiên cứu và bảo tồn, đồng thời đặt ra trách nhiệm đối với cộng đồng trong việc duy trì thực hành và trao truyền những giá trị vốn có.

Trong quá trình ấy, thế hệ trẻ giữ vị trí ngày càng quan trọng. Họ không chỉ là đối tượng tiếp nhận văn hóa mà đang từng bước trở thành những chủ thể tham gia bảo tồn, thực hành và giới thiệu di sản. Phương thức tiếp cận di sản của người trẻ cũng đang có những thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây việc tìm hiểu chủ yếu diễn ra thông qua gia đình, cộng đồng thực hành, nghệ nhân, nhà nghiên cứu hoặc những chuyến đi trực tiếp đến các không gian văn hóa, thì ngày nay mạng xã hội và các nền tảng số đã trở thành một kênh tiếp cận mới.

Từ chỗ chỉ quan sát và tiếp nhận thông tin, một bộ phận người trẻ đã bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về nguồn gốc, giá trị và thực hành của Tín ngưỡng thờ Mẫu. Quá trình đó đã cho thấy một sự chuyển biến, khi người trẻ không chỉ đứng ngoài quan sát di sản mà đang từng bước tham gia vào quá trình tạo dựng, lan tỏa và trao truyền các giá trị văn hóa.

NNƯT Đỗ Thanh Bình - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ và Phát huy di sản thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tỉnh Ninh Bình cho rằng, khi bàn về vai trò của thế hệ trẻ, không nên chỉ nhìn nhận đây là lực lượng của tương lai. Người trẻ đang hiện diện và trực tiếp góp phần quyết định diện mạo của di sản ngay hôm nay. Mỗi video được đăng tải, mỗi câu hát được học, mỗi nghi lễ được tham dự hay mỗi lời giới thiệu với bạn bè đều có thể góp phần giúp di sản được hiểu đúng hơn, nhưng cũng có thể khiến di sản bị nhìn nhận sai lệch. Vì vậy, việc tiếp nhận Tín ngưỡng thờ Mẫu của thế hệ trẻ cần bắt đầu từ thái độ khiêm nhường: học kỹ trước khi nói, hiểu sâu trước khi làm và đặt lợi ích của cộng đồng lên trên nhu cầu được ghi nhận của cá nhân.

Không làm sai lệch giá trị

Sự phát triển của truyền thông số mang đến nhiều cơ hội để Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những vấn đề cần được nhìn nhận thận trọng. Đặc điểm của mạng xã hội là ưu tiên những nội dung ngắn, trực quan, giàu cảm xúc và có khả năng chia sẻ nhanh. Trong khi đó, di sản văn hóa lại chứa đựng nhiều lớp nghĩa lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa, không dễ truyền tải đầy đủ chỉ trong một video vài chục giây.

Nếu chỉ tập trung vào những yếu tố bắt mắt như trang phục, âm nhạc, động tác trình diễn hoặc không gian nghi lễ để tạo nội dung giải trí, công chúng có thể biết đến di sản nhưng chưa chắc đã hiểu đúng về di sản. Bởi vậy, vấn đề không nằm ở việc có nên đưa di sản lên không gian số hay không, mà là đưa di sản lên không gian số như thế nào để vừa hấp dẫn công chúng, vừa bảo đảm tính chính xác và giá trị vốn có.

Từ góc độ chuyển đổi số, bà Nguyễn Thị Thu Trang - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chuyển đổi số ASEAN, cho rằng công nghệ có thể lưu giữ hàng triệu hình ảnh và hàng nghìn giờ tư liệu, nhưng không thể tự quyết định điều gì đáng được trao truyền cho thế hệ sau. Quyết định ấy thuộc về con người, dựa trên tri thức, trách nhiệm và sự tôn trọng đối với di sản.

Theo bà Trang, câu hỏi quan trọng của chuyển đổi số vì thế không chỉ là làm thế nào để nhiều người biết đến Tín ngưỡng thờ Mẫu hơn, mà sâu xa hơn là chúng ta muốn thế hệ mai sau hiểu về Tín ngưỡng thờ Mẫu như thế nào. Chuyển đổi số chỉ thực sự đóng góp cho bảo tồn và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt khi thực hiện được 3 yêu cầu: Lưu giữ đúng, lan tỏa đúng, trao truyền đúng. Đây không đơn thuần là yêu cầu về công nghệ mà còn là trách nhiệm văn hóa, đạo đức và trách nhiệm giữa các thế hệ.

Như vậy, người trẻ hoàn toàn có thể sử dụng kỹ thuật quay dựng hiện đại, đồ họa, âm thanh, kể chuyện số và những hình thức sáng tạo nội dung mới để giới thiệu Tín ngưỡng thờ Mẫu. Song, sự sáng tạo cần được đặt trên nền tảng hiểu biết về di sản, đồng thời tôn trọng cộng đồng đang thực hành và gìn giữ di sản.

Còn theo NNƯT Đỗ Thanh Bình, các nghệ nhân và thế hệ đi trước không chỉ đặt ra yêu cầu gìn giữ mà còn cần trao cho người trẻ cơ hội được học, được thực hành và được chịu trách nhiệm. Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi biểu hiện của quá khứ. Bảo tồn là giữ được phần hồn, những giá trị làm nên bản sắc và sức sống của di sản; đồng thời lựa chọn cách thể hiện phù hợp với xã hội hôm nay. Chỉ khi các lực lượng cùng đồng hành, di sản mới được trao truyền một cách tự nhiên và bền vững.

Khi được trao truyền đúng cách, được tin tưởng và định hướng, thế hệ trẻ sẽ trở thành lực lượng tích cực trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Sau gần một thập niên được UNESCO ghi danh, câu chuyện của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ vì thế không chỉ nằm ở việc di sản được biết đến rộng rãi đến đâu, mà còn ở khả năng duy trì sức sống trong cộng đồng và được trao truyền cho các thế hệ tiếp theo.