Tìm hướng đi cho thơ trong kỷ nguyên số

Ngày 27-2, tại Trụ sở Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM, Hội Nhà văn TP.HCM tổ chức Tọa đàm “Đô thị thi ca”.

Tọa đàm nhằm tạo diễn đàn trao đổi về cảm hứng đô thị trong thơ ca đương đại, nhìn lại diện mạo thi ca TP.HCM và gợi mở hướng sáng tác trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ.

Thơ đô thị trước áp lực đổi mới

Chia sẻ tại tọa đàm, nhà thơ Lê Thiếu Nhơn, Trưởng ban Văn trẻ Hội Nhà văn TP.HCM, cho rằng việc hợp nhất Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu mở ra không gian phát triển mới cho TP.HCM, đồng thời đặt ra yêu cầu làm giàu đời sống tinh thần đô thị.

“Nền tảng sáng tạo của không gian Sài Gòn - Gia Định - Chợ Lớn sẽ góp phần khơi dậy sinh khí văn hóa tại các vùng đất mới, trong đó thi ca giữ vai trò phản ánh sức sống cộng đồng và đồng hành cùng tiến trình văn minh đô thị.

Nhà thơ Lê Thiếu Nhơn, Trưởng ban Văn trẻ Hội Nhà văn TP.HCM. Ảnh: HẢI NHI

Nếu thơ Việt lâu nay đậm chất hoài niệm đồng quê, thì nhiều thế hệ nhà thơ TP.HCM đã bồi đắp diện mạo thơ đô thị, bổ sung cảm hứng thành thị cho thi đàn đương đại” - nhà thơ Lê Thiếu Nhơn nhận định.

Ông cũng nhìn nhận sinh hoạt thơ tại TP.HCM diễn ra sôi nổi với hệ thống câu lạc bộ rộng khắp và số lượng ấn phẩm xuất bản lớn mỗi năm.

Tuy nhiên, ông cho rằng còn sớm để tự mãn khi không gian báo chí văn chương thu hẹp, phê bình chuyên sâu còn thiếu và chưa có diễn đàn xứng tầm với một đô thị lớn. Vì vậy, ông đề xuất thành phố cần có cơ chế hỗ trợ sáng tác, dịch thuật và quảng bá nhằm tạo động lực phát triển bền vững cho thơ đô thị.

Đồng quan điểm, nhà thơ Trần Đức Tín nhận định thơ Nam bộ đang bước vào “đợt sóng thứ ba”, với xu hướng thể nghiệm mạnh về ngôn ngữ và cấu trúc. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, đời sống biến đổi liên tục, thơ buộc phải thay đổi cách biểu đạt.

“Đô thị không chỉ là đề tài mà còn tạo áp lực lên ngôn ngữ” - nhà thơ Trần Đức Tín nói và cho rằng sự cô đọng, phi tuyến tính và tinh giản câu chữ là biểu hiện của chuyển động này.

Nhà thơ Trần Đức Tín. Ảnh: HẢI NHI

Theo nhà thơ Trần Đức Tín, sự phát triển của mạng xã hội cũng hình thành một thế hệ sáng tác mới, công bố tác phẩm và nhận phản hồi gần như tức thời. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là làm sao vượt qua tính nhất thời của môi trường số để tác phẩm có giá trị lâu dài.

Dù khác biệt trong phong cách, nhà thơ Trần Đức Tín cho rằng các thế hệ thơ Nam bộ vẫn gặp nhau ở cảm quan chân thành, mềm mại và gắn bó với đời sống.

“Thơ Nam bộ

có khả năng tự làm mới mà không đánh mất căn tính” - nhà thơ Trần Đức Tín nói và ví sự vận động ấy như một dòng sông luôn biến chuyển nhưng vẫn giữ mạch nguồn riêng.

Gỡ nút thắt để thơ sống cùng đô thị

Cũng tại tọa đàm, TS Hà Thanh Vân, Phó giám đốc Trung tâm Xúc tiến Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (COPAC), nhận định khoảng một đến hai thập niên gần đây, không gian đô thị trong thơ không còn là bối cảnh đơn thuần mà trở thành một thực thể mang tính biểu tượng.

TS Hà Thanh Vân, Phó giám đốc Trung tâm Xúc tiến Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (COPAC). Ảnh: HẢI NHI

Theo bà, thành phố hiện lên vừa hào sảng, bao dung, vừa chất chứa áp lực sinh tồn, khiến thơ rời lối biểu đạt ước lệ để trực diện với đời sống đô thị.

“Nhiều tác giả chọn cấu trúc tự do, thơ văn xuôi hoặc lối viết phi tuyến để tái hiện nhịp sống gấp gáp và những đứt gãy đô thị. Ngôn ngữ đời thường, thuật ngữ công nghệ và chất liệu văn hóa đại chúng được đưa vào tác phẩm, tạo sắc thái gần gũi, đậm hơi thở thời đại.

Tư duy hình ảnh cũng đậm chất thị giác, điện ảnh, với những “cú cắt cảnh” phản ánh sự biến chuyển liên tục của không gian và tâm trạng. Thơ vì thế không chỉ để đọc mà còn để trải nghiệm - TS Hà Thanh Vân phân tích.

TS Hà Thanh Vân cho rằng môi trường số thúc đẩy thơ đa phương tiện, khi tác phẩm kết hợp mạng xã hội, âm nhạc, đồ họa và trình diễn, qua đó thay đổi cách tiếp cận và tăng tương tác với công chúng.

Do đó, thơ đô thị TP.HCM không chỉ phản ánh một thành phố đang chuyển mình mà còn góp phần định hình hệ giá trị thẩm mỹ mới, mở ra không gian đối thoại giữa nhịp phát triển và các giá trị nhân bản cốt lõi.

Nói thêm về vấn đề này, nhà thơ Phan Tùng Sơn cho rằng khi bàn về “đô thị thi ca”, cần đặt ở tầm khát vọng phát triển thay vì chỉ dừng ở phản ánh đời sống.

Nhà thơ Phan Tùng Sơn. Ảnh: HẢI NHI

Ông dẫn việc TP.HCM được UNESCO công nhận là Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực điện ảnh như một gợi mở. Khi điện ảnh trở thành mũi nhọn công nghiệp văn hóa, thi ca cũng cần xác lập vị thế và mục tiêu rõ ràng trong không gian đô thị sáng tạo.

Do đó, ông đề xuất tiếp cận đô thị thi ca ở hai phương diện: Định tính và định lượng. Định tính là cảm xúc, môi trường sáng tạo và sự gắn kết để hình thành tác phẩm có giá trị; định lượng đặt ra câu hỏi liệu thi ca có thể tạo sinh kế cho người viết.

“Nếu đã là nghề thì phải sống được bằng nghề, nhưng thực tế không ai sống hoàn toàn bằng thơ. Thơ là hương hoa của cuộc sống” - nhà thơ Phan Tùng Sơn nói và cho rằng một đô thị tăng trưởng cao nhưng thiếu đời sống tinh thần khó phát triển bền vững.

Từ đó, nhà thơ Phan Tùng Sơn đề xuất củng cố lực lượng sáng tác và xây dựng môi trường sáng tạo, trong đó Hội Nhà văn cần đóng vai trò “đường băng” để người viết, đặc biệt là lớp trẻ, có điều kiện phát triển.

Song song đó, cần đẩy mạnh quảng bá trên nền tảng số, tận dụng công nghệ và mạng xã hội; tổ chức tọa đàm, phân tích tác phẩm đoạt giải, thiết kế các cuộc thi theo chủ đề chuyên biệt để tăng sức lan tỏa.

Đồng thời, cần mở rộng đối tượng thụ hưởng bằng cách tăng kết nối với trường đại học, sinh viên các ngành liên quan, duy trì những hoạt động như Ngày thơ Việt Nam, triển lãm thơ, xây dựng kênh chuyên về thi ca nhằm tăng tương tác với công chúng.

HẢI NHI