Tín chỉ carbon bước vào cuộc sàng lọc chất lượng

Định giá carbon ngày càng mở rộng trên toàn cầu

Theo TS. Nguyễn Sỹ Linh, Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (ISPAE), Báo cáo State and Trends of Carbon Pricing 2026 của Ngân hàng Thế giới (World Bank) cho thấy cho thấy các công cụ định giá carbon đang ngày càng được nhiều quốc gia sử dụng như một giải pháp quan trọng để thực hiện mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính.

Trong vòng 10 năm, số quốc gia và vùng lãnh thổ triển khai các cơ chế định giá carbon theo hình thức tuân thủ đã tăng từ 58 lên 87. Trong đó, số hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS) tăng hơn gấp đôi, từ 19 lên 40 hệ thống, còn số quốc gia áp dụng thuế carbon tăng từ 21 lên 47.

Hiện các công cụ định giá carbon đã bao phủ khoảng 29% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Riêng năm 2025, tổng doanh thu từ các cơ chế này đạt khoảng 107 tỷ USD, tăng 2% so với năm trước, cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của thị trường carbon trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế phát thải thấp.

Doanh thu tín chỉ carbon toàn cầu vượt 107 tỷ USD trong năm 2025, tăng 2% so với năm trước. (Ảnh minh họa)

Một dấu mốc đáng chú ý đối với Việt Nam là cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải của nước ta lần đầu tiên được World Bank ghi nhận trong báo cáo năm 2026. Theo lộ trình hiện nay, hệ thống sẽ được triển khai thí điểm đối với khoảng 110 cơ sở phát thải lớn thuộc các ngành nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. TS. Nguyễn Sỹ Linh cho rằng, việc cơ chế trao đổi hạn ngạch phát thải của Việt Nam lần đầu được World Bank ghi nhận trong báo cáo không chỉ mang ý nghĩa về mặt kỹ thuật mà còn cho thấy Việt Nam đã chính thức tham gia vào xu thế phát triển các công cụ định giá carbon trên toàn cầu. Đây được xem là bước khởi đầu quan trọng trong quá trình xây dựng thị trường carbon trong nước và hội nhập với các cơ chế giảm phát thải quốc tế.

Nếu các công cụ định giá carbon như ETS và thuế carbon phản ánh xu hướng quản lý phát thải ở cấp quốc gia, thì ở thị trường tín chỉ carbon, những thay đổi sâu sắc hơn đang diễn ra. Trọng tâm của thị trường không còn nằm ở số lượng tín chỉ được tạo ra mà đang chuyển mạnh sang chất lượng và mức độ tin cậy của từng tín chỉ carbon.

Chất lượng quyết định giá trị tín chỉ carbon

Các cơ chế hợp tác theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris đang tiếp tục mở rộng phạm vi triển khai trên toàn cầu. Theo số liệu từ World Bank, đến nay đã có 108 thỏa thuận hợp tác được ký kết giữa các quốc gia, tăng thêm 22 thỏa thuận so với kỳ báo cáo trước. Tuy nhiên, quá trình hiện thực hóa các cam kết này vẫn diễn ra tương đối chậm khi mới chỉ có 4 dự án hoàn tất việc chuyển giao tín chỉ carbon.

Ở thị trường tín chỉ carbon, xu hướng phát triển cũng đang có nhiều thay đổi đáng chú ý. Năm 2025, các tiêu chuẩn tín chỉ carbon tự nguyện quốc tế như Verra và Gold Standard phát hành khoảng 306 triệu tín chỉ, giảm 4% so với năm trước. Trong khi đó, các chương trình tín chỉ do chính phủ quản lý lại ghi nhận mức tăng trưởng mạnh, với khoảng 56 triệu tín chỉ được phát hành, tăng 40%.

Theo đánh giá của World Bank, những diễn biến này cho thấy thị trường carbon toàn cầu đang bước sang một giai đoạn phát triển mới. Nếu như trước đây trọng tâm chủ yếu là gia tăng nguồn cung tín chỉ, thì hiện nay thị trường ngày càng đề cao chất lượng và tính toàn vẹn môi trường của mỗi tín chỉ carbon được phát hành.

Thông điệp nổi bật nhất từ báo cáo năm nay là giá trị của tín chỉ carbon không còn được xác định đơn thuần bởi lượng phát thải được cắt giảm hay hấp thụ. Mặc dù cùng đại diện cho một tấn CO₂ tương đương, giá trị thương mại của tín chỉ phụ thuộc ngày càng lớn vào chất lượng dự án, mức độ minh bạch của dữ liệu và độ tin cậy của quá trình đo lường, báo cáo, thẩm định.

Sự khác biệt này được phản ánh rõ trên thị trường. Các dự án được xếp hạng chất lượng từ BBB trở lên có thể đạt mức giá khoảng 30 USD mỗi tín chỉ, trong khi tín chỉ từ các dự án chất lượng thấp chỉ giao dịch quanh mức 8,7 USD. Đối với những tín chỉ chưa được đánh giá chất lượng, giá phổ biến chỉ khoảng 6,3 USD mỗi tín chỉ.

Các nghiên cứu của BeZero Carbon cũng cho thấy khoảng cách giá trị giữa các dự án ngày càng lớn. Riêng đối với các dự án trồng rừng và phục hồi rừng, tín chỉ từ các dự án được đánh giá chất lượng cao có thể được giao dịch với mức giá cao hơn tới 87% so với các dự án cùng loại nhưng có chất lượng thấp hơn.

Ông Nguyễn Trung Thông, chuyên gia carbon rừng của Forest Trends nhận định, thị trường đang chứng kiến xu hướng tín chỉ carbon rừng không còn được định giá theo cơ chế "một giá cho tất cả". Ngay cả khi cùng thuộc một loại hình dự án và tạo ra cùng một lượng giảm phát thải, mức giá tín chỉ vẫn có thể chênh lệch rất lớn tùy thuộc vào chất lượng và độ tin cậy của dự án. Trong một số trường hợp, tín chỉ từ các dự án được xếp hạng cao có thể có giá trị gấp 5 lần so với các dự án chất lượng thấp.

Song song với đó, cơ cấu nguồn cung tín chỉ carbon toàn cầu cũng đang có sự dịch chuyển đáng kể. Tín chỉ từ lĩnh vực lâm nghiệp và sử dụng đất hiện chiếm khoảng 36% tổng nguồn cung, trong khi tỷ trọng tín chỉ từ các dự án năng lượng tái tạo giảm khoảng 38% so với các giai đoạn trước. Xu hướng này cho thấy thị trường ngày càng ưu tiên các dự án dựa vào thiên nhiên, không chỉ tạo ra lợi ích giảm phát thải mà còn đóng góp cho bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ hệ sinh thái và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.

Những thay đổi của thị trường carbon toàn cầu cho thấy cuộc cạnh tranh trong tương lai sẽ không nằm ở việc tạo ra nhiều tín chỉ hơn mà ở khả năng tạo ra các tín chỉ có chất lượng cao, được thị trường tin cậy và sẵn sàng trả giá cao hơn. Với Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để xây dựng các dự án carbon đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, qua đó nâng cao giá trị kinh tế của tín chỉ carbon trong giai đoạn thị trường đang bước vào chu kỳ phát triển mới.