Để trang sử về người liệt sĩ cảm tử quân được trọn vẹn hơn (*)

Quá trình thay đổi địa giới hành chính và những điểm mờ trong sao chép lịch sử từng khiến chặng đường chiến đấu của ông bị khuất lấp phần nào. Hôm nay, từ những dòng tài liệu xác nhận của đồng đội năm xưa cùng với tài liệu lịch sử Đảng bộ thị xã Phủ Lý và Đảng bộ xã Kim Bình, tỉnh Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình), chân dung người lính biệt động ấy đã hiện lên liền mạch và sáng tỏ.

Bằng Tổ quốc ghi công của Liệt sĩ Trương Ngọc Giao. Ảnh gia đình liệt sĩ cung cấp

Dấu ấn người chiến sĩ nội tuyến

Hành trình cách mạng của Liệt sĩ Trương Ngọc Giao bắt đầu từ những năm tháng sục sôi của cao trào Mặt trận Dân chủ Đông Dương (1936 - 1939). Lúc bấy giờ, Chi bộ Mễ Tràng (Phủ Lý) chủ trương đưa người thâm nhập vào bộ máy hành chính và an ninh của thực dân Pháp. Trương Ngọc Giao, chàng thanh niên quê làng Phù Lão, xã Kim Bình, khi ấy đang làm việc tại Sở Cảnh sát Phủ Lý đã sớm được giác ngộ.

Trong trang giấy chứng nhận ố vàng lập năm 1976, người đồng chí lão thành Lưu Quốc Ấn (tức Lưu Ngọc Thêm, đảng viên năm 1930, quê ở xã Lam Hạ, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ) nhớ lại: "Năm 1936 Phong trào Mặt trận dân chủ Đông Dương - lúc này tôi ở nhà tù về tôi đã tuyên truyền giác ngộ giới thiệu đồng chí Giao vào hoạt động cách mạng cho Đảng". Dưới sự chỉ đạo của Bí thư Nguyễn Đức Quỳ, đồng chí Trương Ngọc Giao cùng các ông Nguyễn Văn Dốc, Bùi Tinh Hoa đã xây dựng nên một tổ nội ứng nhạy bén. Sự kiện đồng chí "Giáo (cảnh sát)" được kết nạp Đảng năm 1936 cũng được ghi nhận rõ trong lịch sử Đảng bộ thị xã Phủ Lý.

Lợi dụng vỏ bọc hợp pháp, tổ nội ứng đã báo trước nhiều kế hoạch vây ráp của mật thám, bảo vệ an toàn cho cơ sở in ấn, tài liệu của Đảng tại hiệu sách Việt Dân và hiệu đồng hồ Vĩnh Long. Đặc biệt, năm 1938, tổ nội ứng đã tham gia đắc lực vào cuộc vận động bầu cử Viện Dân biểu Bắc Kỳ, tuyên truyền dồn phiếu cho ứng cử viên Nguyễn Bá Ương do Đảng ta cử ra, góp phần thức tỉnh tinh thần đấu tranh của quần chúng.

Tháng 9-1939, địch khủng bố gắt gao. Vỏ bọc bị lộ, đồng chí Trương Ngọc Giao bị trục xuất khỏi công sở. Tuy nhiên, khi biên soạn lịch sử Đảng bộ địa phương sau này, danh sách những người bị quản thúc năm đó lại chép nhầm họ "Hoàng" của đồng chí Hoàng Văn Giáo sang cho đồng chí Trương Ngọc Giao.

Sự thật lịch sử chỉ được làm sáng tỏ khi chúng ta đặt các nguồn tư liệu cạnh nhau. Theo nghiên cứu lịch sử của Tiến sĩ Nguyễn Duy Hạnh - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh - (năm 2008), đồng chí Hoàng Văn Giáo (Cai Giáo, thuộc Chi bộ binh lính) đã bị thực dân Pháp bắt giam từ tháng 9-1930, không thể có mặt để chịu quản thúc tại công sở vào năm 1939. Mặt khác, đối soát trực tiếp với Giấy chứng nhận của cụ Lưu Quốc Ấn - người cùng chịu quản thúc thời điểm đó - cụ khẳng định chính mình đã giác ngộ đồng chí Trương Ngọc Giao. Như vậy, người bị quản thúc cùng cụ Lưu Quốc Ấn năm 1939 không ai khác chính là Trương Ngọc Giao. Việc bóc tách lỗi chép nhầm họ này đã trả lại sự liên tục trong lý lịch chiến đấu của người cán bộ tiền bối.

Bám trụ nông thôn và đường dây liên lạc ngầm

Cuối năm 1939, chấp hành chỉ đạo tại hội nghị “Cổ Viễn” rút vào hoạt động bí mật để bảo toàn lực lượng, đồng chí Trương Ngọc Giao chuyển vùng về bám trụ tại quê hương Phù Lão, xã Kim Bình. Tại đây, ông tạo dựng vỏ bọc mới: Đảm nhận cương vị chỉ huy lính tuần cơ sở với danh xưng "Xếp Giao".

Sách Lịch sử Đảng bộ xã Kim Bình (1930 - 2005) chép lại giai đoạn này rất rõ: "Ở Phù Lão có ông Trương Ngọc Giao (Xếp Giao) ở trong hàng ngũ địch, nhưng có tinh thần chống Pháp, đã cấm binh lính không lùng sục, bắt bớ nhân dân, Việt Minh".

Bằng bản lĩnh kiên trung, ông đã ngăn chặn hoạt động đàn áp của tay sai địa phương, che chở an toàn cho cơ sở cách mạng suốt những năm đen tối trước khởi nghĩa. Đồng thời, ông chủ động đưa gia đình ra xóm đầm làng Kim Liên (ngoại thành Hà Nội) sinh sống để tạo thành một cơ sở liên lạc bí mật của tổ chức.

Cách mạng Tháng Tám thành công, đồng chí Trương Ngọc Giao lập tức tham gia lực lượng vũ trang bảo vệ chính quyền. Tháng 9-1945, ông gia nhập Đội tự vệ thành Hà Nội (đội cảm tử quân). Đến tháng 10-1945, ông cùng Trung đội trưởng Trần Văn Nhu được cử đi huấn luyện quân sự và tham gia Ban Quản trị Chiến khu Yên Thế (Bắc Giang).

Trở về Thủ đô, không khí chuẩn bị kháng chiến sục sôi trên từng con phố. Theo xác nhận của cựu binh Trần Văn Nhu, lực lượng quyết tử đã ngày đêm lao vào nhiệm vụ: "Đục thông tường từ nhà này qua nhà khác trên các dãy phố thuộc đường Nam Bộ, Kim Liên, khu vực Chợ Hôm... đắp ụ đất, chặt cây làm chướng ngại vật trên các đường giao thông chính; rải truyền đơn, dán áp phích, vẽ bản đồ, lấy tin tức tại các sở chuyển ra ngoài". Nhờ những giao thông hào xuyên tường nhà ấy, bộ binh địch với xe tăng và hỏa lực mạnh đã bị chặn đứng trong những ngày đầu kháng chiến.

Trận chiến đêm mùa đông năm 1946

Cùng với nhiệm vụ vũ trang, đồng chí Trương Ngọc Giao còn phụ trách một tổ trinh sát biệt động nội thành. Theo xác nhận của người lính tình báo Chu Khắc Tín (nguyên cán bộ Công an Hà Nội), tháng 10-1946, ông Tín được đưa vào hoạt động bí mật tại Thành pháo thủ Pháp. Sau khi điều tra, vẽ bản đồ và lấy quân số, ông Tín đã tìm cách chuyển giao tài liệu mật này cho đồng chí Trương Ngọc Giao tại một cơ sở bí mật ở ngõ Hàng Hương. Tấm sơ đồ quý giá đó đã giúp cấp chỉ huy nắm rõ bố phòng của địch.

Đúng 20h03 phút ngày 19-12-1946, pháo đài Láng nổ súng phát lệnh Toàn quốc kháng chiến. Đồng chí Trương Ngọc Giao cùng các chiến sĩ tự vệ lập tức nổ súng đánh địch tại trận địa Nhà Dầu Khâm Thiên. Trong mưa bom bão đạn, ông cùng đồng đội cơ động chiến đấu qua các tuyến đường đục thông tường ngầm để chặn kích địch. Người chiến sĩ biệt động quả cảm ấy đã anh dũng ngã xuống tại mặt trận Chợ Hôm, ngay trên tuyến đường gần Nhà thương Đau Mắt - vốn là nơi tổ công tác của ông thường xuyên thực hiện nhiệm vụ giao dịch, liên lạc bí mật.

Nghĩa tình đồng đội

Gần 80 năm đã trôi qua kể từ đêm mùa đông năm ấy. Những tờ giấy chứng nhận ố vàng của các cựu binh Lưu Quốc Ấn, Trần Văn Nhu, Chu Khắc Tín gửi lại cho đời không đơn thuần là nguồn sử liệu, mà ở đó chất chứa máu thịt, là nghĩa tình đồng đội thiêng liêng không thể phai nhòa.

Xác nhận của các cựu binh: Lưu Quốc Ấn, Trần Văn Nhu, Chu Khắc Tín về Liệt sĩ Trương Ngọc Giao. Ảnh do gia đình liệt sĩ cung cấp

Trước những dữ liệu sử học thuyết phục của gia đình liệt sĩ, tại Công văn số 02-CV/ĐU ngày 29-11-2023, Đảng ủy xã Kim Bình, khi đó thuộc tỉnh Hà Nam, cho biết đã tiếp nhận hồ sơ kê khai của ông Trương Ngọc Ngoạn, con trai liệt sĩ, và đối chiếu với lịch sử đảng bộ địa phương cùng các tài liệu kèm theo. Đảng ủy xã đề nghị cơ quan chức năng nghiên cứu, thẩm định việc bổ sung đầy đủ họ tên nhân vật “Giáo (cảnh sát)” trong Lịch sử Đảng bộ thành phố Phủ Lý. Văn bản cũng đề nghị xem xét, thẩm định quá trình hoạt động cách mạng trước ngày 1-1-1945 của liệt sĩ Trương Ngọc Giao để làm căn cứ giải quyết chế độ theo quy định.

Việc cẩn trọng đối chiếu các nguồn tư liệu gốc để bổ sung, làm sáng tỏ những điểm mờ của lịch sử sẽ giúp những trang sử về người lính biệt động năm xưa trọn vẹn hơn. Dựa trên cơ sở pháp lý và lịch sử này, mong rằng các cơ quan chức năng, đặc biệt là Tỉnh ủy và UBND tỉnh Ninh Bình sớm xem xét, hoàn thiện thủ tục công nhận danh hiệu "Người hoạt động cách mạng trước ngày 01 tháng 01 năm 1945 đã hy sinh" đối với Liệt sĩ Trương Ngọc Giao theo Nghị định số 131/2021/NĐ-CP ngày 30-12-2021 quy định chi tiết và biện pháp thi hành Pháp lệnh Ưu đãi người có công với cách mạng.

(*) Bài viết tham khảo và sử dụng các tư liệu của: Lịch sử Đảng bộ thành phố Phủ Lý (1930-2020); Lịch sử Đảng bộ thị xã Phủ Lý (1930-1975); Lịch sử Đảng bộ xã Kim Bình (1930-2005); Luận án Tiến sĩ lịch sử Nguyễn Duy Hạnh - Sự ra đời và phát triển Đảng bộ tỉnh Hà Nam từ 1930 đến năm 1965...