Tinh hoa Thủy Thượng xứ Mường

Các chum rượu hạ thổ sẽ hấp thụ nguồn địa nhiệt giúp cho rượu ngon hơn.

Gìn giữ tinh hoa xứ Mường

Thăm cơ sở sản xuất rượu của HTX Thạch Yên tại tổ Ngọc 1, phường Hòa Bình - chúng tôi không khỏi ngạc nhiên trước sự kỳ công để có từng giọt rượu mang hương vị truyền thống của người dân tộc Mường. Sự kết hợp giữa các yếu tố truyền thống với công nghệ hiện đại không những giúp bảo tồn được những giá trị hương vị sản phẩm rượu truyền thống mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo thương hiệu và uy tín trên thị trường. Chủ thể của thương hiệu là HTX Thạch Yên với nòng cốt là hộ kinh doanh Vương Thị Thu Hằng

Bà Vương Thị Thu Hằng - Giám đốc HTX Thạch Yên cho biết: Sự ưu việt của phương pháp chưng cất xưa “thủy thượng” chính là dịch rượu lên men được đun nóng trong nồi đồng, rượu hóa hơi bay lên cuốp (một bộ phận của nồi chưng cất rượu) gặp đáy chảo lạnh sẽ ngưng tụ rơi xuống miếng gỗ hình mai rùa hứng dưới gọi là ba ba.

Cuốp càng cao thì cho rượu càng tinh ngon, những giọt rượu từ ba ba theo ống dẫn chảy ra ngoài. Rượu chảy ra tí tách mang hơi nóng của khoang cuốp, ra đến ngoài ở nhiệt độ khá cao, khoảng 70 độ C. Với nhiệt độ này các độc tố trong dung dịch rượu như aldehyde (bay hơi ở 21 độ C), methanol (bay hơi ở 64,7 độ C) sẽ tự động triệt tiêu, phân giải hết. Nên ta nói phương pháp chưng cất cổ truyền xưa cực kỳ tài tình là vậy !

Hợp tác xã Thạch Yên được thành lập với mong muốn khôi phục, bảo tồn và đưa nét truyền thống văn hóa ẩm thực dân tộc Mường và những sản vật địa phương chất lượng cao, đậm bản sắc giới thiệu ra các địa phương trong và ngoài tỉnh.

Hộ kinh doanh Vương Thị Thu Hằng chú trọng nâng cao chất lượng, mẫu mã và bao bì sản phẩm.

Hiện tại HTX có 6 dòng sản phẩm, trong đó một số sản phẩm tiêu biểu gồm: Rượu rum Bách hoa tinh, rượu mía Thạch Yên, rượu men lá nếp cái hoa vàng, rượu nếp nương men lá và rượu men lá nếp râu Yên Thượng... Các sản phẩm đều được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao, 4 sao của địa phương. Yếu tố đặc sắc nhất làm nên rượu men lá Thủy Thượng xứ Mường là men lá làm theo cách thức cổ xưa truyền lại với 14 vị thảo dược tự nhiên bản địa. Có thể điểm qua một số loại dược liệu quý như: Giảo cổ lam, thiên niên kiện, sa nhân, trơ trẳng, ve bái. Đặc biệt là vỏ cây mun, đây là linh hồn của men lá xứ Mường, là thành phần quan trọng không thể thiếu khi làm men rượu.

Chắp cánh thương hiệu Thủy Thượng xứ Mường

Sau hơn 2 năm khảo cứu, điền dã, tìm tòi, phục dựng cách thức làm men lá rừng; hơn 3 năm sản xuất, hiệu chỉnh sản phẩm và giới thiệu, lan tỏa, các sản phẩm rượu của Thủy Thượng xứ Mường đã không ngừng vươn xa trên thị trường và được người tiêu dùng lựa chọn. Năm 2025, HTX Thạch Yên đã cung cấp ra thị trường khoảng 100.000 lít rượu, trong đó thị trường chính tập trung trên địa bàn tỉnh Phú Thọ và các địa phương lân cận. Giá thành các sản phẩm dao động từ 50.000-70.000 đồng/lít tùy loại. Nắm bắt nhu cầu của người tiêu dùng, sản phẩm được đóng theo dạng túi, chai nhựa, chai thủy tinh, bình gốm... để phù hợp với nhu cầu sử dụng của các phân khúc khách hàng.

Ông Đỗ Hùng, đại diện về kỹ thuật của HTX Thạch Yên cho biết: Để đảm bảo tính cạnh tranh, đáp ứng tốt những yêu cầu khắt khe của thị trường như hiện nay, HTX Thạch Yên đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ, đầu tư mua sắm trang thiết bị và công cụ hiện đại vào sản xuất. Tự động hóa trong hầu hết các khâu từ nuôi cấy men, tạo hình bánh men, làm cơm ủ men, chưng cất, lọc tinh khiết, lão hóa, đóng gói sản phẩm.

Sự kết hợp giữa các yếu tố truyền thống với công nghệ hiện đại không những giúp bảo tồn được những giá trị hương vị sản phẩm rượu truyền thống mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm, tạo thương hiệu và uy tín trên thị trường.

Các sản phẩm tiêu biểu của Thủy Thượng xứ Mường.

Với định hướng phát triển bền vững, thời gian tới, HTX mong muốn chuyển giao công nghệ và xây dựng làng nghề sản xuất rượu truyền thống, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội của địa phương, tạo việc làm ổn định cho người lao động. Để chủ động được nguồn nguyên liệu sạch và ổn định, HTX Thạch Yên đã phối hợp với chính quyền địa phương và Nhân dân tại các xã trên địa bàn tỉnh để triển khai xây dựng vùng sản xuất nguyên liệu, trong đó tập trung chủ yếu tại các xã vùng cao Cao Sơn, Mường Thàng... Năm 2025, HTX đã thúc đẩy, liên kết với khoảng 200 hộ dân tổ chức trồng xen canh trên 300 ha lúa nếp nương trên địa bàn các xã thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình cũ.

Với sứ mệnh khôi phục, bảo tồn và lan tỏa văn hóa ẩm thực truyền thống dân tộc Mường đến với thực khách trong và ngoài tỉnh, các sản phẩm của Thủy Thượng xứ Mường không chỉ chứa đựng tâm huyết, khát vọng và niềm đam mê gìn giữ bí quyết quý giá của rượu men lá nơi miền đất sử thi, mà còn mang trong mình câu chuyện về tinh hoa ẩm thực gắn liền với cội nguồn dân tộc.

Đức Anh