Tinh thần nhập thế của thơ Thiền cổ điển trong dòng chảy văn hóa Việt Nam
Sáng 17-11, tại trụ sở Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM, tọa đàm “Thơ Thiền cổ điển Việt Nam” đã diễn ra với sự tham dự của đông đảo học giả, nhà nghiên cứu, giảng viên lĩnh vực lịch sử, văn hóa, văn học, cùng công chúng yêu thơ.
Sự kiện một lần nữa khẳng định giá trị tư tưởng sâu sắc của dòng thơ này đối với dân tộc qua các thời kỳ, đồng thời gợi mở nguồn sáng giúp con người hiện đại cân bằng giữa trách nhiệm xã hội và sự tự do nội tâm.
Đây là hoạt động trong chương trình Triển lãm Thơ Thiền cổ điển Việt Nam, hoạt động chào mừng năm thứ nhất Ngày Văn hóa Việt Nam 24-11.
Tinh thần nhập thế của thơ Thiền cổ điển
Phát biểu đề dẫn tọa đàm, nhà thơ, nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Chung nhận định: Thơ Thiền cổ điển Việt Nam, từ thời Lý - Trần đến Lê - Nguyễn, là bộ phận quan trọng của văn học dân tộc, nơi kết tinh những suy tư về con người, thiên nhiên và sự an nhiên trước biến động nhân sinh.
Theo ông, thơ Thiền là tiếng nói của sự tỉnh thức, nơi tư tưởng Phật giáo hòa quyện với tâm hồn Việt, để triết lý gặp gỡ cảm xúc và trí tuệ thăng hoa trong ngôn từ. Tiêu biểu như trong thơ Phật hoàng Trần Nhân Tông, tinh thần Thiền gắn liền với quan niệm sống giữa trần thế mà không bị trần thế trói buộc. Tư tưởng "Cư trần lạc đạo" (Sống giữa cõi trần mà vui với đạo) chính là lời nhắc nhở rằng con đường tu tập không tách rời cuộc sống.
Chính tinh thần nhập thế trong thơ Thiền cổ điển đã tạo nên một giá trị riêng và để lại dấu ấn vô cùng quan trọng trong đời sống tư tưởng, văn hóa và tinh thần dân tộc Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.

Giáo sư Lê Mạnh Thát phát biểu tại buổi tọa đàm
Điều này cũng được Giáo sư Lê Mạnh Thát khẳng định tại buổi tọa đàm rằng "thiền không tách rời khỏi cuộc sống". Tinh thần nhập thế, phụng sự và kiến thiết đất nước được Phật hoàng Trần Nhân Tông thể hiện rõ nét qua bài "Cư trần lạc đạo phú" với hành động cụ thể: “Dựng cầu đò, dồi chiền tháp, ngoại trang nghiêm sự tướng hãy tu”.
Tư tưởng này nhắc nhở mỗi người rằng con đường tu tập không nhất thiết nằm ngoài cuộc đời. Chính bản lĩnh nhập thế ấy đã tạo nên bản sắc riêng cho thơ Thiền Việt Nam, con người hoàn toàn có thể làm tròn bổn phận công dân, dấn thân chăm lo cho cộng đồng trước cuộc sống nhiều biến động mà vẫn giữ được một nội tâm tự tại. Qua nhiều thế kỷ, tinh thần này trở thành di sản tư tưởng quý báu, được các thế hệ lãnh đạo và nhân dân vận dụng để quy tụ sức mạnh đại đoàn kết, xây dựng và phát triển đất nước.
Thơ Thiền- nguồn sáng cho hiện tại và tương lai
Bên cạnh việc làm rõ nội hàm tư tưởng, tọa đàm cũng dành thời gian truy nguyên thuật ngữ "thơ Thiền". Theo Tiến sĩ Nguyễn Nam, khái niệm này thực chất chỉ mới xuất hiện và được định hình trong thời đương đại.
Từ sau năm 1975, giới nghiên cứu trong nước mới bắt đầu sử dụng phổ biến và chính thức hóa hai chữ "thơ Thiền" như một dòng thơ mang đặc trưng thẩm mỹ, tư tưởng riêng biệt của văn học trung đại. Thuật ngữ này được ghi nhận sớm qua các công trình như "Câu chuyện Huyền Quang và cách đọc thơ Thiền" của nhà nghiên cứu Hán - Nôm Đỗ Văn Hỷ hay "Trần Tung - một gương mặt mới trong làng thơ Thiền Lý - Trần" của học giả Nguyễn Huệ Chi.

Tiến sĩ Nguyễn Nam phát biểu
Từ góc độ tiếp nhận hiện đại, các học giả tham dự tọa đàm cũng khẳng định những giá trị cốt lõi làm nên sức sống bền bỉ của dòng thơ này đó chính là: giá trị triết học và tinh thần khi dòng thơ này gợi suy ngẫm về vô thường, chấp trước và khả năng chuyển hóa khổ đau. Thứ hai là giá trị văn học và văn hóa dân tộc khi lối biểu đạt hàm súc cho thấy người Việt đã tiếp nhận tư tưởng Phật giáo sáng tạo, chuyển hóa thành tiếng nói riêng gần gũi với thiên nhiên và tâm hồn dân tộc. Và thứ ba là giá trị nhân văn với tinh thần từ bi nhắc nhở con người biết cảm thông; trí tuệ giúp nhìn sự việc từ nhiều phía; tỉnh thức giúp con người không bị cuốn trôi bởi giận dữ, tham vọng và định kiến.
Chính những điều đó đã giúp thơ Thiền cổ điển không nằm yên trong quá khứ mà vẫn tiếp tục đối thoại với đời sống hôm nay. Chia sẻ thêm về điều này, nhà thơ Nguyễn Bá Chung cho rằng giữa kỷ nguyên công nghệ phát triển, thông tin bủa vây và áp lực thành công vật chất, thơ Thiền càng trở nên thiết thực.
"Giữa tiếng ồn, thơ nhắc ta trân trọng im lặng; giữa cạnh tranh, thơ gợi mở lòng bao dung; giữa lo về tương lai và tiếc nuối quá khứ, thơ đưa ta trở về giây phút hiện tại, như Thiền sư Nhất Hạnh thường dạy: 'Bây giờ, Ở đây'.”, ông nói thêm.

Lưu niệm tại buổi tọa đàm
Khép lại buổi tọa đàm, các học giả, nhà nghiên cứu cũng đề xuất nhiều giải pháp nhằm đưa di sản thơ Thiền đến gần hơn với giới trẻ, giúp tinh thần nhân văn và bản lĩnh nhập thế của cha ông tiếp tục được kế thừa, lan tỏa trong nhịp sống đương đại.
Trong khuôn khổ tọa đàm, Giáo sư Lê Mạnh Thát cũng gợi mở, đề xuất ý kiến về việc đặt tên đường Tuệ Trung Thượng Sĩ (Hưng Ninh Vương - Trần Tung) để tưởng nhớ công lao to lớn của nhà quân sự, nhà thơ và là một trong những cư sĩ Thiền học kiệt xuất nhất lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Tuệ Trung Thượng Sĩ (1230-1291) tên thật là Trần Tung, tước hiệu Hưng Ninh Vương, là anh ruột của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn. Ông từng hai lần tham gia kháng chiến chống quân Nguyên - Mông (năm 1285 và 1287-1288), lập nhiều chiến công và giữ chức Tiết độ sứ Thái Bình.
Tư tưởng cốt lõi là chủ trương “hòa quang đồng trần”, phản đối sự chấp trước vào giáo điều hình thức, đề cao sự giác ngộ tự thân - Phật tự tâm. Một trong các tác phẩm tiêu biểu của ông là Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ lục, trong đó có bài ca Phóng cuồng ngâm thể hiện phong thái tự tại, phóng khoáng trước sinh tử.
Một số hình ảnh ghi nhận:








Quang cảnh buổi tọa đàm
