Tính thuế VAT hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ liệu có hợp lý?

Những quy định về việc đánh thuế đối với các hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ đồng có thể sẽ dẫn đến những hệ lụy cho nền kinh tế. Ảnh: Hoàng Anh.

​Điều 3 Nghị định 68/2026/NĐ-CP được sửa đổi bởi khoản 1 Điều 1 Nghị định 141/2026/NĐ-CP quy định, hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh có hoạt động sản xuất, kinh doanh đạt mức doanh thu/năm từ 1 tỷ đồng trở xuống thuộc đối tượng không chịu thuế giá trị gia tăng.

Hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh có hoạt động sản xuất, kinh doanh có mức doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm thuộc đối tượng chịu thuế giá trị gia tăng và áp dụng phương pháp tính trực tiếp theo doanh thu bằng tỷ lệ % nhân (x) doanh thu. Tỷ lệ % và doanh thu tính thuế thực hiện theo quy định của Luật Thuế giá trị gia tăng số 48/2024/QH15 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Chủ trương nâng ngưỡng doanh thu không chịu thuế bao gồm cả thuế giá trị gia tăng (VAT) và thuế thu nhập cá nhân/doanh nghiệp (TNCN) của các hộ kinh doanh lên 1 tỷ đồng/năm là một nỗ lực đáng ghi nhận của Chính phủ, nhằm "khoan sức dân" và để xã hội thích nghi với chính sách mới.

Tuy nhiên, khi đối chiếu với công thức thực thi, chính sách này lại đang cho thấy những "nút thắt cổ chai" mang tính cản trở động lực phát triển, thậm chí mâu thuẫn với những nguyên lý của luật thuế, kế toán và quản lý dòng tiền vĩ mô.

Ông Ngô Gia Cường, Giám đốc Công ty TNHH Thẩm định giá và giám định Việt Nam (VAI). Ảnh: NVCC.

Ai là người thực sự chịu thuế VAT?

​Bản chất của VAT là thuế gián thu, người tiêu dùng cuối cùng là người gánh chịu. Các hộ kinh doanh ở khâu trung gian chỉ đóng vai trò là người "thu hộ" và nộp hộ Nhà nước trên phần giá trị gia tăng phát sinh. ​

Điều này dẫn đến nghịch lý, khi áp dụng ngưỡng doanh thu không chịu thuế dưới 1 tỷ đồng/năm, hộ kinh doanh không thu khoản thuế này từ khách hàng (vì họ nằm trong diện không chịu thuế/miễn thuế, giá bán cạnh tranh không cấu thành tiền thuế). ​

Trong khi đó, khi doanh thu vượt ngưỡng (dù chỉ một vài nghìn đồng), cơ quan thuế lại áp dụng cơ chế tính VAT trên tổng doanh thu từ đồng đầu tiên.

Lúc này, hộ kinh doanh lấy đâu ra cơ hội để "truy thu" lại khoản 5% đó từ doanh thu đã bán hạng cho khách hàng cũ đã mua hàng từ trước? ​

Hậu quả dẫn đến là khoản thuế VAT vốn là gián thu bỗng biến thành thuế trực thu nhưng đánh thẳng vào vốn và lợi nhuận mỏng manh của người bán. Nhà phân phối khâu trung gian bỗng dưng phải chịu thay phần thuế của người tiêu dùng mà họ chưa từng có cơ hội thu hộ. ​

Sự so sánh 'khập khiễng' giữa cá nhân hộ kinh doanh và doanh nghiệp

Khi đánh thuế VAT đối với doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm đối với hộ kinh doanh, cơ quan quản lý cho rằng, cần đảm bảo sự công bằng giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp áp dụng phương pháp khấu trừ (nộp thuế TNDN trên chênh lệch doanh thu trừ chi phí có bộ máy kế toán đầy đủ) với nộp thuế "doanh thu".

Tuy nhiên, đây là một sự so sánh khập khiễng về bản chất, bởi các doanh nghiệp được khấu trừ có quy mô lớn, hệ thống kế toán chuẩn, được khấu trừ thuế VAT đầu vào và đầu ra, chi phí hợp lý được trừ đầy đủ và chỉ nộp thuế trên lợi nhuận.

Trong khi đó, các hộ kinh doanh có quy mô nhỏ, không thể có kế toán, phải nộp thuế trên doanh thu (bản chất thuế VAT không được khấu trừ đầu vào ở đây chính là một dạng thuế "doanh thu").

Họ không có bộ máy kế toán phức tạp, không được khấu trừ chi phí đầu vào, nên số thuế phải nộp tuyệt đối thường cao hơn hình thức nộp thuế khấu trừ.

​Do đó, không thể dùng tiêu chí của doanh nghiệp hạch toán đầy đủ để áp đặt, buộc hộ kinh doanh phải gánh chịu những rủi ro pháp lý mang tính "được ăn cả, ngã về không" của một cơ chế tính thuế thiếu linh hoạt.

Vi phạm nguyên tắc thuế, tài chính kế toán và đẩy rủi ro tài chính cho người kinh doanh ​

Đối với việc trích lập dự phòng và dòng tiền ​theo nguyên tắc phù hợp trong kế toán, chi phí và doanh thu phải đi liền với nhau. Khi định giá bán dưới ngưỡng 1 tỷ đồng, hộ kinh doanh không thể cấu thành khoản thuế phải nộp vào giá bán. ​

Nếu tuân thủ đúng luật kế toán, họ phải trích lập dự phòng ngay từ đầu năm cho khoản thuế "tiềm ẩn" này và được hưởng toàn bộ số thuế này nếu doanh thu dưới 1 tỷ đồng; còn nếu "nhỡ" doanh thu vượt 1 tỷ đồng (dù chỉ sát nút) họ sẽ phải nộp số thuế này.

Tuy nhiên, nếu không đủ năng lực, kinh nghiệm để lập "dự phòng thuế", họ lập tức đối mặt với khoản nợ thuế khổng lồ trùm lên toàn bộ doanh thu từ đồng đầu khi doanh thu bắt đầu vượt ngưỡng, số thuế truy thu có thể nuốt trọn biên lợi nhuận, buộc hộ kinh doanh phải bù tiền vốn cá nhân để nộp ngân sách cho phần doanh thu đã bán trước đó.

Điều này có thể làm triệt tiêu hoàn toàn lợi nhuận và đẩy hộ kinh doanh vào thế âm vốn.

Nguy cơ "lách luật", đi ngược định hướng thanh toán không dùng tiền mặt

​Những quy định về việc đánh thuế đối với các hộ kinh doanh có doanh thu trên 1 tỷ đồng có thể sẽ dẫn đến những hệ lụy đáng lo ngại.

Theo đó, trước hết, các hộ kinh doanh sẽ tìm cách lách luật, chia nhỏ doanh thu để tránh chạm mốc 1 tỷ đồng.

Thay vì phấn đấu mở rộng quy mô, cá nhân hộ kinh doanh sẽ tìm cách lách luật bằng cách huy động tên tuổi của người thân trong gia đình để đứng tên, đăng ký thành lập nhiều cá nhân, hộ kinh doanh trên cùng cơ sở kinh doanh để được hưởng hơn nhiều lần số hạn mức tối thiểu áp thuế VAT.

Mặt khác, điều này cũng sẽ kìm hãm việc đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt như chủ trương của Chính phủ. Theo đó, ​để kiểm soát doanh thu và tránh việc bị hệ thống tự động "quét" chạm mốc 1 tỷ đồng một cách bất ngờ, các hộ kinh doanh sẽ có xu hướng khuyến khích giao dịch bằng tiền mặt, né tránh chuyển khoản ngân hàng hoặc xuất hóa đơn điện tử minh bạch.

Điều này đi ngược hoàn toàn với chủ trương lớn của Nhà nước về quản lý dòng tiền số hóa trong nền kinh tế. Chính vì vậy, tôi cho rằng, chính sách thuế đặt ra là để nuôi dưỡng nguồn thu và thúc đẩy kinh tế phát triển, chứ không phải để tạo ra sự sợ hãi hay gây khó cho các hộ kinh doanh.

Cơ quan tài chính cần sửa đổi phương pháp tính thuế VAT theo hướng đồng bộ với thuế thu nhập cá nhân, chỉ tính thuế VAT trên phần doanh thu vượt ngưỡng 1 tỷ đồng, thay vì truy thu trên tổng doanh thu từ đồng đầu tiên.

​Đó mới là cách làm chính sách "thấu tình đạt lý", bảo vệ người kinh doanh, triệt tiêu động cơ chia nhỏ trốn thuế và khơi thông dòng chảy kinh tế bền vững.