Kiến trúc trong hệ sinh thái sáng tạo

Thời gian qua, tái thiết thích ứng nổi lên như một xu hướng kiến trúc truyền cảm hứng và mang tính ứng dụng cao. Theo đó, kiến trúc phải gánh vác một sứ mệnh sâu sắc hơn: kiến tạo “nơi chốn”. Đó không chỉ là nơi con người làm việc hay trú ngụ, mà là môi trường dung dưỡng sự tương tác, khơi gợi cảm hứng và gắn kết cộng đồng.

Xu hướng này biến các di sản công nghiệp, những nhà máy cũ thành các tổ hợp văn hóa sáng tạo sôi động. Như tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, một số khu nhà máy một thời bỏ hoang, dưới bàn tay của kiến trúc sư, bộ khung thép hoen gỉ hay những bức tường gạch trần nhuốm màu thời gian được giữ lại, kết hợp cùng nghệ thuật tạo ra một không gian độc đáo, nơi quá khứ và hiện tại đồng hiện.

Việc tích hợp di sản vào kiến trúc sáng tạo không chỉ là bài toán về thẩm mỹ hay tiết kiệm chi phí. Theo KTS. Đoàn Kỳ Thanh, người nổi bật với tư duy tiên phong trong các không gian sáng tạo và nghệ thuật cộng đồng, “việc chuyển đổi sẽ tạo ra cơ sở hạ tầng cho nền công nghiệp văn hóa phát triển, từ đó không chỉ tạo ra dòng GDP bền vững mà còn có giá trị kích thích các ngành công nghiệp khác cùng phát triển”.

Xu hướng kiến trúc mới là tạo ra môi trường dung dưỡng sự tương tác, khơi gợi cảm hứng và gắn kết cộng đồng. Nguồn: KTV

Bên cạnh yếu tố di sản, tính bền vững cũng là cốt lõi của không gian sáng tạo. Trên nhiều diễn đàn, KTS. Hoàng Thúc Hào, Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhấn mạnh: kiến trúc trong hệ sinh thái sáng tạo phải là “kiến trúc hạnh phúc”, nơi con người, thiên nhiên và văn hóa bản địa hòa quyện.

“Kiến trúc phải sáng tạo vì con người và sự đa dạng sinh thái văn hóa, tiếp biến được văn hóa cốt lõi của từng vùng đất và tạo sự công bằng cho xã hội”, KTS. Hoàng Thúc Hào nói.

Sức mạnh của kiến trúc trong hệ sinh thái sáng tạo không dừng lại ở những công trình đơn lẻ. Khi các không gian sáng tạo, không gian văn hóa, trường đại học, và các khu dân cư được kết nối một cách chiến lược thông qua quy hoạch đô thị, tạo ra các “khu đô thị sáng tạo”.

Đây là tầm nhìn vĩ mô, nơi kiến trúc cảnh quan, thiết kế giao thông và hạ tầng công cộng đóng vai trò then chốt. Những quảng trường mở, những tuyến phố đi bộ kết hợp nghệ thuật công cộng và hệ thống giao thông thân thiện biến thành phố trở thành “vườn ươm” sáng tạo.

Trong bài viết “Kiến tạo hệ sinh thái kinh tế sáng tạo ở Hà Nội” đăng trên Tạp chí Kiến trúc tháng 1/2026, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội, PGS. TS. Bùi Hoài Sơn nhận định, không gian kiến trúc và quy hoạch đô thị đóng vai trò như “xương sống” của hệ sinh thái sáng tạo.

Trên thế giới, các thành phố sáng tạo đều chú trọng thiết kế những không gian mở, đa chức năng, nơi con người có thể gặp gỡ, trao đổi, thử nghiệm và trình diễn ý tưởng. Với Hà Nội, điều này càng trở nên quan trọng khi thành phố sở hữu một lớp trầm tích di sản vô cùng phong phú.

Việc tái sinh các không gian cũ như nhà máy, kho bãi, khu công nghiệp đã dừng hoạt động thành trung tâm nghệ thuật, sáng tạo, studio thiết kế, không gian trình diễn… sẽ giúp hình thành các “cụm sáng tạo đô thị” liên kết chặt chẽ với khu dân cư, trường đại học, viện nghiên cứu, hệ thống giao thông và không gian công cộng.

Những khu vực di sản như khu phố cổ, các làng nghề, khu vực quanh các hồ và trục sông nội đô có thể trở thành không gian trải nghiệm sáng tạo, nơi bản sắc truyền thống và ý tưởng thiết kế đương đại gặp nhau, tạo ra giá trị kinh tế mới mà vẫn bảo toàn chiều sâu văn hóa.

Theo PGS. TS. Bùi Hoài Sơn, “thiết kế không gian sáng tạo vì thế không chỉ là câu chuyện của quy hoạch hay kiến trúc, mà là thiết kế một trải nghiệm đô thị mới: thân thiện, cởi mở, khuyến khích tương tác và cho phép cộng đồng tham gia. Những tuyến phố đi bộ, quảng trường công cộng, khu vực ven sông, công viên sáng tạo, hay các 'không gian tạm thời' cho nghệ sĩ và nhà thiết kế thử nghiệm ý tưởng sẽ tạo nên 'phòng thí nghiệm sống' của sáng tạo”.

Bằng cách trân trọng di sản, quy hoạch, thiết kế hướng đến sự bền vững, kiến trúc đang thực sự tạo ra những mạch nguồn kết nối cộng đồng và tạo động lực mạnh mẽ cho một nền kinh tế tri thức. Nắm bắt và thúc đẩy xu hướng này chính là chìa khóa để các đô thị cất cánh, vươn tầm, đóng góp vào mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia.