Tôn vinh giá trị Mo Mường

Mo Mường là tập tục nghi lễ tín ngưỡng của đồng bào dân tộc Mường. Mo Mường được thực hành tập trung ở tỉnh Hòa Bình (cũ), một trong những cái nôi của nền văn hóa Hòa Bình cổ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Cùng với đó, Mo Mường còn được thực hành tại nhiều tỉnh, thành phố khác như Thanh Hóa, Ninh Bình, Sơn La, Hà Nội và Đắk Lắk.

Hệ thống nghi lễ Mo được thực hiện với nhiều mục đích khác nhau như Mo chúc thọ, Mo giải hạn và đặc biệt là Mo tang ma. Trong đó, Mo tang ma thể hiện đầy đủ và rõ nét nhất những đặc trưng của văn hóa Mường trên nhiều phương diện, từ văn học, nghệ thuật, tri thức dân gian đến phong tục truyền thống. Nghi lễ thể hiện quan niệm của người Mường về vũ trụ, đồng thời là cầu nối tâm linh giúp các thầy Mo tiễn đưa linh hồn người đã khuất về Mường Ma.

Các thầy Mo làm lễ tại Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường tỉnh Phú Thọ năm 2026.

Khi hành lễ, các thầy Mo mặc áo dài, đội mũ bông beo, sử dụng các vật dụng thiêng để diễn xướng các bài Mo. Đáng chú ý, trong các nghi lễ Mo tang ma có những nội dung gắn với sử thi “Đẻ đất, đẻ nước”. Các câu chuyện kể về sự hình thành trời đất, nguồn gốc vạn vật, đồng thời gửi gắm những bài học về cách ứng xử với thiên nhiên từ thuở xa xưa.

Cộng đồng người Mường là chủ thể của di sản Mo Mường, trong đó các thầy Mo giữ vai trò then chốt trong việc lưu giữ, thực hành và trao truyền di sản. Để thực hành Mo, các thầy Mo phải am hiểu trình tự nghi lễ, thuộc hàng vạn câu thơ và hàng trăm câu chuyện sử thi, đồng thời nắm được nhiều giọng Mo khác nhau như Hâm mo, Dà dê, Hệu kệu.

Thực hành Mo không chỉ góp phần trấn an tinh thần, cầu bình an và sức khỏe cho con người mà còn thể hiện đạo lý tri ân, báo hiếu với người đã khuất. Đây cũng là một phương thức truyền dạy đạo đức, lối sống cho thế hệ mai sau.

Nhận thức rõ tầm quan trọng của di sản, chính quyền các cấp cùng cộng đồng người Mường đã và đang triển khai nhiều biện pháp thiết thực để bảo vệ tín ngưỡng Mo Mường. Nhà nước tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn thông qua hệ thống quy định pháp luật. Trong đó, Điều 18 Luật Di sản văn hóa năm 2024 quy định cụ thể các biện pháp bảo vệ khẩn cấp đối với di sản văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một, thất truyền, cùng các chỉ thị, đề án được triển khai tại địa phương.

Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh và các thành viên Câu lạc bộ Mo Mường Lạc Sơn có nhiều hoạt động góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của Mo Mường.

Bên cạnh sự vào cuộc của cơ quan quản lý, các “bậc thầy” Mo và cộng đồng vẫn nỗ lực từng ngày để gìn giữ vốn văn hóa của cha ông. Tiêu biểu là Câu lạc bộ (CLB) Mo Mường Lạc Sơn.

Chia sẻ về hành trình gìn giữ di sản, Nghệ nhân Nhân dân Bùi Văn Minh - Chủ nhiệm CLB Mo Mường Lạc Sơn, cho biết CLB được thành lập năm 2019 và đã có nhiều đóng góp tích cực vào công tác bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Từ 35 hội viên ban đầu, gồm các nghệ nhân, nhà nghiên cứu và người yêu mến di sản, đến nay, CLB đã phát triển lên hơn 50 hội viên.

Các thành viên đã thực hiện nhiều nghi lễ, góp phần ổn định đời sống tinh thần của cộng đồng; đồng thời quan tâm truyền dạy Mo Mường cho thế hệ sau. Trước đó, CLB cũng tích cực phối hợp với Viện Âm nhạc và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình (cũ) nghiên cứu, sưu tầm và ghi hình các nghi lễ thực tế tại đám tang; đồng thời tập hợp hơn 40 túi Khót phục vụ việc xây dựng hồ sơ quốc gia.

Tuy nhiên, trước những biến động của đời sống hiện đại, Mo Mường đang đối mặt với nguy cơ mai một và cần được bảo vệ khẩn cấp. Trong đó, nghi lễ Mo tang ma ngày nay đã được rút ngắn đáng kể, từ 9-12 ngày đêm xuống tối đa chỉ còn 2 ngày. Điều này khiến nhiều nội dung tri thức quan trọng, như Mo lên trời, Mo sử thi bị lược bỏ.

Bên cạnh đó, hiện chỉ còn 18 thầy Mo thuộc lớp “bậc thầy” nắm vững bài bản và hầu hết đều đã cao tuổi. Trong khi đó, giới trẻ chưa thực sự mặn mà với việc học và thực hành Mo một cách đầy đủ. Việc tiếng Mường ngày càng ít được sử dụng trong đời sống hàng ngày cũng khiến thế hệ trẻ gặp khó khăn trong việc tiếp thu lớp nghĩa sâu xa của các bài Mo cổ.

Để giải quyết với những thách thức trên, các địa phương và cộng đồng đang tiếp tục triển khai các giải pháp bảo tồn Mo Mường. Đáng chú ý, bộ hồ sơ di sản “Mo Mường”, bản cập nhật cho kỳ xem xét năm 2026 của Việt Nam, đã được nộp vào tháng 10/2025. Hồ sơ đã hoàn chỉnh về mặt kỹ thuật, được Cơ quan thẩm định đánh giá và chuyển tới Ủy ban Liên chính phủ để xem xét, quyết định tại Kỳ họp thứ 21 năm 2026 ở Hạ Môn, Trung Quốc.

Nếu Mo Mường được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, Mo Mường sẽ có ý nghĩa to lớn đối với công tác bảo tồn và phát huy di sản. Điều này không chỉ góp phần nâng cao niềm tự hào và nhận thức của cộng đồng về việc gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc mà còn tạo tiền đề để triển khai các giải pháp bảo tồn một cách hệ thống, bài bản và bền vững.