TP Hồ Chí Minh: Chuyển đổi mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo

TP Hồ Chí Minh chuyển đổi mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Ngày 5/2, Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh tổ chức tọa đàm “Chuyển đổi mô hình phát triển của TP Hồ Chí Minh sang mô hình phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. Nhiều chuyên gia kinh tế, nhà hoạch định chính sách cho rằng đây không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là yêu cầu sống còn đối với đầu tàu kinh tế của cả nước.

Thách thức từ sự suy giảm động lực truyền thống

Sau cột mốc ngày 1/7/2025, khi TP Hồ Chí Minh hoàn tất việc sáp nhập địa giới hành chính với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, một không gian phát triển mới với quy mô dân số khoảng 14 triệu người và diện tích hơn 6.700 km2 được hình thành. Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp trên địa bàn rộng lớn hơn đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản trị và mô hình tăng trưởng.

Tiến sĩ Trần Du Lịch chia sẻ tại tọa đàm.

Qua nhiều thập kỷ, TP Hồ Chí Minh luôn là động lực quan trọng của tăng trưởng, đóng góp khoảng 23,5% GDP và 30% ngân sách cả nước. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế cho thấy tốc độ tăng trưởng GRDP đang có xu hướng chậm lại đáng kể. Nếu giai đoạn 2010 - 2015, GRDP duy trì mức bình quân 6,71%/năm thì đến giai đoạn 2016 - 2020 chỉ còn 4,97%/năm và giai đoạn 2021 - 2024 chỉ đạt 3,74%/năm, thấp hơn mức bình quân chung của cả nước.

Nhận diện về thực trạng này, Tiến sĩ Trần Du Lịch thẳng thắn đánh giá: “Mô hình tăng trưởng truyền thống dựa chủ yếu vào mở rộng vốn đầu tư; công nghiệp gia công, lao động chi phí thấp, phát triển bất động sản… đang dần giảm hiệu quả. Hệ số ICOR cao, năng suất lao động tăng trưởng chậm là những rào cản khiến động lực tăng trưởng suy yếu dần”.

Bên cạnh đó, các cam kết phát triển bền vững và mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 cũng đặt ra áp lực lớn về nguồn lực tài chính. Nhóm chuyên gia PGS.TS Nguyễn Hữu Huân và ThS Nguyễn Trúc Vân cho biết riêng quá trình chuyển đổi năng lượng có thể cần khoảng 135 tỷ USD đến năm 2030. Ngân hàng Thế giới ước tính Việt Nam cần thêm khoảng 368 tỷ USD đến năm 2040 cho phát triển bền vững. Khoảng trống tài chính khí hậu này vượt xa khả năng ngân sách nhà nước.

Trước những điểm nghẽn về hạ tầng và nguy cơ tụt hậu, Thành phố buộc phải chuyển đổi sang mô hình phát triển dựa trên nền tảng khoa học công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo (ĐMST) và chuyển đổi số (CĐS). Đây không chỉ là lựa chọn mà là “mệnh lệnh sống còn” để khẳng định vai trò dẫn dắt vùng Đông Nam Bộ và cả nước.

"Trọng tâm của quá trình chuyển đổi này không chỉ nằm ở công nghệ, mà trước hết là ở chính sách và thể chế. Thể chế phải đi trước một bước, nếu không công nghệ sẽ bị trói buộc. Thành phố cần chuyển từ mô hình tăng trưởng nhờ vốn sang mô hình tăng trưởng nhờ tri thức, nơi năng suất và đổi mới sáng tạo đóng vai trò chủ đạo", Tiến sĩ Trần Du Lịch nhấn mạnh.

Tuy nhiên, không ít chuyên gia cũng cho rằng thách thức lớn nhất vẫn nằm ở tốc độ cải cách thể chế. Nếu cơ chế chính sách không theo kịp yêu cầu đổi mới, các sáng kiến công nghệ và tài chính xanh sẽ khó phát huy hết hiệu quả.

Ở góc độ tài chính, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân và ThS Nguyễn Trúc Vân cho rằng tài chính xanh sẽ là chìa khóa để hiện thực hóa mục tiêu Net Zero. Việc xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế (VIFC-HCMC) được kỳ vọng giúp TP Hồ Chí Minh trở thành điểm trung chuyển dòng vốn xanh của khu vực Đông Nam Á.

Quang cảnh tọa đàm.

Hệ thống giải pháp đột phá và sáng kiến công nghệ

Về giải pháp cụ thể, Tiến sĩ Trần Du Lịch đề xuất Thành phố cần cụ thể hóa việc thí điểm sandbox chính sách đối với fintech, kinh tế số và AI. “Thành phố có thể quyết định nhanh về đầu tư, đất đai, ngân sách KHCN để thu hút nhân tài mà không phải theo cơ chế ‘xin - cho’ như trước đây, nhất là đối với các nhà đầu tư chiến lược”, Tiến sĩ Trần Du Lịch đề nghị.

Về tái cấu trúc nguồn lực và tiêu chí thu hút FDI, Tiến sĩ Trần Du Lịch cũng kiến nghị thay đổi tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư FDI, từ tập trung vào quy mô vốn sang hàm lượng công nghệ, R&D và giá trị gia tăng. Bên cạnh đó, ông nhấn mạnh việc cần hình thành quỹ đổi mới sáng tạo và đầu tư mạo hiểm quy mô lớn, nơi nhà nước đóng vai trò “vốn mồi” để kích hoạt các dự án nghiên cứu từ trường đại học và cộng đồng startup.

Về không gian phát triển, Thành phố dự kiến quy hoạch theo mô hình “1 trung tâm, 3 khu vực, 1 đặc khu” để phát huy lợi thế từng địa bàn. Hạ tầng dữ liệu, trung tâm dữ liệu lớn và mạng 5G/6G được xem là hạ tầng chiến lược. Các cụm đổi mới sáng tạo tại TP Thủ Đức cũ sẽ đóng vai trò kết nối khu công nghệ cao, trung tâm tài chính và khu thương mại tự do.

Ông Nguyễn Hải Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế tổng hợp Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương) phát biểu tại tọa đàm.

Phát biểu tại tọa đàm, ông Nguyễn Hải Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế tổng hợp Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho biết, đơn vị đang xây dựng đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số dựa trên KHCN, DMST và CĐS.

Ông Minh lưu ý thực tiễn quốc tế cho thấy rất ít quốc gia có thể bứt phá thành nước phát triển sau khi đã già hóa dân số, do đó giai đoạn hiện nay là “cửa sổ cơ hội” quan trọng để tăng tốc.

Tiếp thu ý kiến tại tọa đàm, ông Lâm Đình Thắng, Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố đặt mục tiêu trở thành trung tâm thử nghiệm chính sách của quốc gia trong lĩnh vực KHCN và ĐMST.

Theo ông Thắng, cơ chế sandbox cần nền tảng pháp lý vững chắc. Dù Thành phố đã chuẩn bị nguồn lực và quyết tâm, vẫn còn thiếu những “mảnh ghép” về thể chế để triển khai trên diện rộng. Sở sẵn sàng làm đầu mối tiếp nhận đề xuất từ chuyên gia, nhà khoa học để hiện thực hóa các thử nghiệm này.

Ông Lâm Đình Thắng, Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, tiếp thu ý kiến tại tọa đàm.

TP Hồ Chí Minh đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân 10 - 11%/năm, kinh tế số đóng góp 30 - 40% GRDP và tỷ trọng đóng góp của TFP đạt khoảng 60%.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các đô thị lớn trong khu vực, khả năng đi trước về thể chế, công nghệ và mô hình quản trị sẽ quyết định vị thế của TP Hồ Chí Minh trong nhiều thập kỷ tới. Nếu tận dụng tốt cơ hội chuyển đổi, Thành phố có thể trở thành trung tâm kinh tế tri thức, tài chính xanh và đổi mới sáng tạo của khu vực vào năm 2045.

Bài và ảnh: Lưu Niệm/Báo Tin tức và Dân tộc