TP Hồ Chí Minh đề xuất cơ chế chấp nhận rủi ro để thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Quang cảnh buổi toạ đàm sáng 7/9.

Cần thêm cơ chế để "dám làm"

Ngày 7/9, Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) TP Hồ Chí Minh tổ chức tọa đàm tham vấn ý kiến về dự thảo một số cơ chế, chính sách ưu đãi, hỗ trợ thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trên địa bàn Thành phố (gọi tắt là dự thảo).

Điểm đáng chú ý của dự thảo không chỉ nằm ở các mức hỗ trợ tài chính, mà ở cách tiếp cận đối với rủi ro trong nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Theo đó, nếu tổ chức, doanh nghiệp, nhà khoa học tuân thủ đúng quy trình, minh bạch trong sử dụng kinh phí nhưng kết quả không đạt mục tiêu do nguyên nhân khách quan, rủi ro đó được đặt trong một cách nhìn khác với sai phạm trong quá trình thực hiện.

Bởi với hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ, khoảng cách từ một ý tưởng có tính khả thi đến sản phẩm được thị trường chấp nhận luôn tiềm ẩn nhiều biến số. Một giải pháp có thể đúng về mặt kỹ thuật nhưng chưa phù hợp với nhu cầu khách hàng; một công nghệ có triển vọng nhưng chưa đủ độ chín hoặc sản phẩm sau nhiều lần thử nghiệm vẫn không tạo được thị trường như kỳ vọng.

Thực tế này được một doanh nghiệp khoa học và công nghệ phản ánh trong quá trình góp ý cho dự thảo. Ông Hồ Viết Vẻ, Giám đốc Công ty TNHH Sigen, cho biết trong quá trình nghiên cứu, hoàn thiện sản phẩm, doanh nghiệp từng phải chi hơn 600 triệu đồng để chuyển vật liệu từ kim loại sang nhựa, nhưng vẫn không thể chắc chắn sản phẩm có được thị trường chấp nhận.

Một ví dụ khác cũng cho thấy khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường là việc doanh nghiệp phải tổ chức tới 15 hội thảo khoa học tại nhiều thành phố lớn, với chi phí lên tới hàng tỷ đồng. Thế nhưng, khi sản phẩm được giới thiệu đến khách hàng, sự quan tâm của thị trường vẫn không như kỳ vọng.

Những câu chuyện như vậy cho thấy khoảng trống thường được gọi là “thung lũng chết” (Valley of Death), tức giai đoạn sản phẩm đã vượt qua một phần quá trình nghiên cứu nhưng chưa đủ khả năng tự đứng vững trên thị trường. Đây là giai đoạn các doanh nghiệp khởi nguồn từ nghiên cứu, startup công nghệ và nhiều nhóm nghiên cứu dễ rơi vào tình trạng thiếu vốn.

Ông Hồ Viết Vẻ, Giám đốc Công ty TNHH Sigen, chia sẻ và góp ý cho dự thảo tại sự kiện.

Trong khi đó, nếu chính sách hỗ trợ đặt nặng yêu cầu về kết quả cuối cùng, đi kèm thủ tục kéo dài và nhiều điều kiện, rủi ro không chỉ nằm ở khả năng dự án thất bại về mặt thương mại mà người thực hiện còn có thể hình thành tâm lý e ngại trách nhiệm khi sử dụng ngân sách nhà nước, từ đó ưu tiên những nhiệm vụ an toàn thay vì thử nghiệm những hướng đi mới.

Theo ông Nguyễn Hữu Yên, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, dự thảo được xây dựng nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn trong thực tiễn, đồng thời tạo nguồn lực để các kết quả nghiên cứu có thể trở thành sản phẩm, giải pháp phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố.

“Dự thảo được thiết kế nhằm tháo gỡ triệt để các ‘điểm nghẽn’ trong thực tiễn, thiết lập hành lang pháp lý an toàn, thông thoáng, đồng thời cung cấp nguồn lực tài chính thực chất, có trọng tâm nhằm đưa các kết quả nghiên cứu, sáng kiến đột phá trở thành các sản phẩm, giải pháp ứng dụng thiết thực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố”, ông Yên cho biết.

Theo ông Yên, một trong những thay đổi quan trọng của dự thảo là chuyển từ phương thức hỗ trợ trọn gói sang hỗ trợ theo nhu cầu thực tiễn. Các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân có thể chủ động lựa chọn từng cấu phần hỗ trợ riêng biệt, phù hợp với nhu cầu phát sinh trong quá trình nghiên cứu và phát triển công nghệ, như mua sắm linh kiện đặc thù, thuê phòng thí nghiệm, hạ tầng tính toán đám mây, xử lý và dán nhãn dữ liệu trí tuệ nhân tạo, kiểm định hoặc chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy.

Một nội dung khác cũng được ông Nguyễn Hữu Yên nhấn mạnh là cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học. “Lãnh đạo Thành phố thấu hiểu tính bất định và rủi ro khách quan vốn có của hoạt động đổi mới sáng tạo. Khi các nhà khoa học, tổ chức, doanh nghiệp tuân thủ đúng quy trình kỹ thuật và các quy định về quản lý tài chính, trường hợp dự án không đạt mục tiêu do nguyên nhân khách quan thì được xem xét miễn trừ trách nhiệm và thực hiện thanh, quyết toán kinh phí theo quy định”, ông Yên cho biết.

Ông Nguyễn Hữu Yên, Phó Giám đốc Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh, phát biểu tại sự kiện.

Theo dự thảo, cơ chế bảo vệ và chấp nhận rủi ro được đặt trong điều kiện người thực hiện tuân thủ quy trình kỹ thuật, phương pháp đã được phê duyệt và các quy định về quản lý tài chính, không có hành vi vụ lợi. Khi mục tiêu không đạt được do nguyên nhân khách quan, việc nghiệm thu, thanh, quyết toán được thực hiện theo quy định đối với phần kinh phí đã thực hiện hợp lệ.

Điểm đáng chú ý ở đây là sự phân biệt giữa rủi ro khách quan của hoạt động nghiên cứu và sai phạm trong quá trình thực hiện. Không phải mọi thử nghiệm đều có thể thành công, nhưng một dự án thất bại do công nghệ chưa chín muồi hoặc thị trường biến động không thể được nhìn nhận giống với trường hợp sử dụng kinh phí sai mục đích, gian lận hay vụ lợi. Cách tiếp cận này có thể góp phần giảm tâm lý e ngại khi nhà khoa học và doanh nghiệp thử nghiệm những giải pháp mới, đồng thời vẫn đặt yêu cầu trách nhiệm giải trình đối với nguồn lực ngân sách nhà nước.

Hỗ trợ đúng chỗ, mở đường nhanh cho công nghệ giải quyết bài toán thực tế

Một thay đổi khác của dự thảo nằm ở phương thức hỗ trợ. Thay vì buộc tổ chức, doanh nghiệp phải xây dựng một nhiệm vụ lớn với nhiều cấu phần, dự thảo hướng tới việc hỗ trợ từng nhu cầu cụ thể phát sinh trong quá trình nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ.

Theo dự thảo, đối với nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, các khoản như vật tư, nguyên liệu, linh kiện đặc thù phục vụ thử nghiệm; thuê vận hành hạ tầng kỹ thuật; hạ tầng tính toán đám mây và phòng Lab đạt chuẩn an toàn thông tin có thể được hỗ trợ tối đa 50% chi phí hợp lệ, nhưng không quá 200 triệu đồng/dự án.

Đối với hoạt động chuyển giao công nghệ, dự thảo quy định hỗ trợ 50% chi phí, tối đa 200 triệu đồng/năm cho một số dịch vụ như môi giới, thẩm định giá công nghệ, tư vấn pháp lý hợp đồng chuyển giao và đào tạo bí quyết kỹ thuật. Riêng chi phí thuê gian hàng xúc tiến thương mại tại các sự kiện Techmart, Cà phê công nghệ do Thành phố tổ chức được đề xuất hỗ trợ 100%.

Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh thường xuyên tổ chức các hoạt động trình diễn, triển lãm, xúc tiến đầu tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Cách tiếp cận này cho phép chính sách tập trung vào những khâu mà doanh nghiệp hoặc nhóm nghiên cứu đang thiếu nguồn lực, thay vì phải bao phủ toàn bộ một dự án. Khoản hỗ trợ vì thế có thể đi vào những nhu cầu cụ thể như thử nghiệm, hạ tầng tính toán, đánh giá, chuyển giao hoặc tiếp cận thị trường.

Đối với các vấn đề cấp bách của đô thị, dự thảo cũng đề xuất cơ chế giao trực tiếp nhiệm vụ và chỉ định thầu. Các trường hợp được áp dụng cơ chế này gồm doanh nghiệp tự làm chủ công nghệ có khả năng giải quyết bài toán cấp bách của Thành phố; tổ chức sẵn sàng đối ứng 50% vốn; hoặc đóng góp 50% dự toán vào Quỹ phát triển đổi mới sáng tạo của Thành phố.

Việc lựa chọn vẫn phải dựa trên năng lực và yêu cầu minh bạch, với thông tin được công khai trên Cổng thông tin điện tử của Thành phố, trừ những nội dung thuộc bí mật quốc gia. Cách làm này hướng tới rút ngắn thời gian đưa các giải pháp công nghệ có khả năng ứng dụng vào xử lý những vấn đề thực tế của đô thị.

Trong lĩnh vực kinh tế số, dự thảo cũng đề xuất cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đối với một số công nghệ đặc thù như Blockchain, hợp đồng thông minh, ví số bảo mật và token hóa tài sản thực trên nền tảng Blockchain, với yêu cầu tuân thủ các quy định về chống rửa tiền.

Bên cạnh đó, Thành phố dự kiến hỗ trợ 50% phí thuê hạ tầng tính toán, tối đa 200 triệu đồng và 50% phí kiểm toán an ninh mạng, mã nguồn độc lập, tối đa 150 triệu đồng. Đây là những khoản hỗ trợ nhằm tạo điều kiện để các startup thử nghiệm công nghệ trong môi trường được kiểm soát trước khi đưa sản phẩm ra thị trường.

Cùng với việc mở rộng cơ chế hỗ trợ, dự thảo đặt yêu cầu rõ về thời gian xử lý hồ sơ. Theo đó, thời gian từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ đến khi có quyết định cấp vốn tối đa 25 ngày làm việc. Hồ sơ được nộp trực tuyến qua Hệ thống thủ tục hành chính TP Hồ Chí Minh bằng file PDF ký số hoặc tài khoản định danh; Sở KH&CN tiếp nhận và phân loại hồ sơ hàng tháng.

Đi cùng với việc đơn giản hóa thủ tục là yêu cầu kiểm soát chặt việc sử dụng ngân sách. Dự thảo quy định hậu kiểm thông qua báo cáo định kỳ hoặc kiểm tra trực tiếp đối với chứng từ, nhật ký vận hành và dữ liệu số. Trường hợp gian lận hoặc sử dụng kinh phí sai mục đích sẽ bị đình chỉ, công khai và buộc hoàn trả toàn bộ kinh phí trong thời hạn 15 ngày; quá thời hạn sẽ tính lãi. Nếu có hành vi gian lận hóa đơn nhằm chiếm đoạt ngân sách, vụ việc sẽ được chuyển cơ quan điều tra để xử lý theo quy định pháp luật.

Đề xuất cơ chế chấp nhận rủi ro trong dự thảo Nghị quyết. Nguồn: Sở KH&CN TP Hồ Chí Minh.

Điểm cốt lõi của dự thảo vì vậy không đơn thuần là tăng thêm các khoản hỗ trợ, mà là thay đổi cách tiếp cận đối với hoạt động nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Nhà khoa học và doanh nghiệp được tạo điều kiện để thử nghiệm, trong đó rủi ro khách quan được xem xét trong một cơ chế phù hợp, còn trách nhiệm giải trình và kiểm soát ngân sách vẫn được đặt ở mức chặt chẽ.

Nếu cơ chế này được hoàn thiện theo hướng vừa tạo dư địa cho thử nghiệm, vừa xác lập ranh giới rõ giữa rủi ro và sai phạm, chính sách hỗ trợ sẽ không chỉ giải quyết bài toán thiếu nguồn lực mà còn tác động đến một điểm nghẽn khó nhìn thấy hơn: tâm lý sợ thất bại trong nghiên cứu. Đây là điều kiện quan trọng để những kết quả nghiên cứu có thêm cơ hội vượt qua “thung lũng chết”, tiến gần hơn đến sản phẩm và giải pháp phục vụ thực tiễn.