TPHCM 40 năm đổi mới: Những bước đi đột phá mở đường cho kinh tế đất nước

Ngày 31/10, Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM, Trường Đại học KHXH&NV (ĐHQG TPHCM) và Trường Đại học An Ninh Nhân dân tổ chức Hội thảo khoa học "Thành phố Hồ Chí Minh với sự nghiệp đổi mới (1986-2026) - Những vấn đề lý luận và thực tiễn".

Quang cảnh hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân

Hành trình khơi nguồn các quyết sách "xé rào"

Tham luận tại phiên toàn thể của hội thảo khoa học, TS Lê Hữu Phước (Trường ĐH KHXH&NV TPHCM) khẳng định, bản lĩnh và tinh thần năng động, sáng tạo, TPHCM đã được thể hiện ngay từ 10 năm trước Đại hội VI. Trong bối cảnh nền kinh tế còn “nhận thức, quan niệm lỗi thời, kìm hãm việc sử dụng, phát huy các nguồn lực” (như nhận định của Tổng Bí thư Trường Chinh), TPHCM vẫn đi đầu trong đột phá tư duy và tìm tòi, thử nghiệm các mô hình mới; đóng góp quan trọng cả về lý luận và thực tiễn vào tiến trình xác lập đường lối Đổi mới về kinh tế.

Ban chủ trì phiên toàn thể hội thảo khoa học "Thành phố Hồ Chí Minh với sự nghiệp đổi mới (1986-2026) - Những vấn đề lý luận và thực tiễn" (TS Lê Hữu Phước đang phát biểu). Ảnh: T.Luân

Theo TS Lê Hữu Phước, những đóng góp thực tiễn của TPHCM được Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Võ Văn Kiệt (sau này là Thủ tướng Chính phủ) ghi nhận: “Sự chuyển hướng trong chính sách kinh tế mà thành phố này cùng với các địa phương bạn nắm bắt nhạy bén, kịp thời, chấp hành năng động, sáng tạo đã mở ra hướng suy nghĩ mới, hướng làm ăn mới”.

Bí thư Thành ủy TPHCM Nguyễn Văn Linh (sau này là Tổng Bí thư Ban chấp hành Trung ương Đảng) lúc đó, đã lý giải: “Sở dĩ Thành phố Hồ Chí Minh đạt được những thành tựu xuất sắc là nhờ có tư duy độc lập, sáng tạo, không đi theo vết mòn của những nếp suy nghĩ cũ kỹ”. Tổng Bí thư Đỗ Mười khẳng định: “Những bài học rút ra từ thực tiễn của một trung tâm lớn như Thành phố Hồ Chí Minh, được đúc kết có hệ thống sẽ nâng tầm lãnh đạo của Đảng bộ, đồng thời đóng góp vào kho tàng kinh nghiệm chung của toàn Đảng”.

GS.TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH Nhân văn TPHCM phát biểu đề dẫn hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân

Khi Đại hội VI của Đảng được tổ chức vào tháng 12/1986, đã trở thành cột mốc lịch sử tối quan trọng, mở đường cho công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước, đưa Việt Nam thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội nghiêm trọng. Đánh giá về giai đoạn này, tham luận của GS.TS Võ Văn Sen, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH&NV TPHCM cho rằng, dựa trên đường lối Trung ương sau đại hội này, TPHCM đã chủ trương phát triển mạnh mẽ nền sản xuất hàng hóa xã hội chủ nghĩa trước hết là sản xuất hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu.

Đáng chú ý, thành phố đã chuyển toàn bộ hoạt động phân phối lưu thông sang hạch toán kinh doanh, thiết thực phục vụ cho sản xuất hàng hóa và đời sống. Sau khi có Nghị định 27 của Hội đồng Bộ trưởng, các thành phần kinh tế cá thể tăng lên. Năm 1987 có 19.542 cơ sở và 172 hộ tiểu thủ công nghiệp thì vào cuối năm 1989 đã tăng lên 20.961 cơ sở, với 81.545 lao động.

Ngay khi Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 được ban hành, Đảng bộ và chính quyền TPHCM đã có những bước đi quan trọng, mở đường cho sự hình thành khu chế xuất, khu công nghiệp đầu tiên trong cả nước. Một trong số đó là nhóm chuyên gia về kinh tế ở TPHCM đã soạn thảo và trình lên lãnh đạo thành phố bản Đề cương thành lập mô hình khu chế xuất tại TPHCM vào tháng 5/1988.

"Bản đề xuất này được chính quyền TPHCM đồng ý chủ trương nghiên cứu khi đưa vào Chương trình phát triển kinh tế đối ngoại của Thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ 1989-1995 và những tiếp theo", GS.TS Võ Văn Sen dẫn chứng.

Ông Nguyễn Thành Phong, nguyên Chủ tịch UBND TPHCM phát biểu tại hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân

Cũng đánh giá vai trò rất lớn của TPHCM trong giai đoạn này, ông Nguyễn Thành Phong, nguyên Chủ tịch UBND TPHCM nhìn nhận, mô hình tăng trưởng của TPHCM đã có sự chuyển dịch từ huy động và mở rộng nguồn lực sang nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và tạo lập các động lực tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Dẫn chứng cho đánh giá này, ông Phong cho biết vào giai đoạn thập niên 2010, khi các động lực tăng trưởng dựa trên mở rộng vốn, lao động và không gian phát triển dần suy giảm hiệu quả, TPHCM đứng trước yêu cầu chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Đây không phải là sự thay thế tức thời mô hình cũ bằng một mô hình hoàn toàn mới, mà là quá trình điều chỉnh từng bước cơ cấu kinh tế và phương thức sử dụng nguồn lực, trong đó năng suất, tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng giữ vai trò quan trọng hơn.

Dù vậy, vẫn còn có nhiều "rào cản" và "điểm nghẽn" kìm chế sự phát triển của TPHCM. Nguyên Chủ tịch UBND TPHCM chỉ ra, từ thực trạng phát triển của TPHCM có thể nhận diện ba rào cản có tính hệ thống đối với quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng: thể chế; hạ tầng và kết nối; năng lực lan tỏa đổi mới sáng tạo gắn với chất lượng nguồn nhân lực. Các "rào cản" này không tồn tại biệt lập mà tương tác với nhau, làm giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực và hạn chế khả năng chuyển hóa tiềm năng phát triển thành tăng trưởng thực tế.

Khẳng định vị thế "đầu tàu" kinh tế

Phát biểu tại hội thảo, ông Trần Văn Khuyên, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM nhấn mạnh, trong suốt tiến trình đổi mới của đất nước, TPHCM luôn khẳng định vai trò tiên phong, dám đi trước, dám thử nghiệm những mô hình, cơ chế mới xuất phát từ yêu cầu bức thiết của thực tiễn đối với đời sống của nhân dân.

Ông Trần Văn Khuyên, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM phát biểu khai mạc hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân

Ông Khuyên dẫn chứng, trong suốt 40 năm qua TPHCM luôn thể hiện được vai trò "đầu tàu" kinh tế và là trung tâm văn hóa, khoa học, giáo dục, đổi mới sáng tạo của cả nước. Trong suốt hành trình này, kinh tế thành phố luôn giữ mức tăng trưởng cao liên tục trong nhiều năm. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ chất lượng cao và kinh tế xanh, kinh tế số; năng suất lao động, năng lực cạnh tranh, môi trường đầu tư tiếp tục được cải thiện rõ rệt.

Hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông, đô thị, năng lượng, logistics được đầu tư đồng bộ, tạo tiền đề cho liên kết vùng và kết nối quốc tế. Thống kê mới nhất về tốc độ tăng trưởng GRDP trong 9 tháng đầu năm 2026 tăng 9,06%; đóng góp 23,4% GDP cả nước, chiếm 30% tổng thu ngân sách và thu hút 17,8 tỉ USD vốn FDI, tương đương 30% tổng vốn đầu tư nước ngoài của cả nước.

PGS.TS Hà Minh Hồng - Phó Chủ tịch Hội khoa học Lịch sử TPHCM tham gia phần thảo luận tại hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân

Trong nhiều năm qua, thành phố luôn tập trung chỉ đạo thực hiện nghiêm các chủ trương, nghị quyết của Trung ương, tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức cơ sở Đảng, xây dựng đội ngũ cán bộ đủ phẩm chất, năng lực, uy tín ngang tầm nhiệm vụ.

Các cấp ủy, chính quyền, MTTQ và các tổ chức chính trị - xã hội Thành phố đổi mới phương thức hoạt động, hướng mạnh về cơ sở, chăm lo thiết thực đời sống nhân dân, phát huy dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội.

Đối với quốc phòng - an ninh của TPHCM luôn được giữ vững, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được bảo đảm, góp phần quan trọng tạo môi trường ổn định cho phát triển kinh tế - xã hội. Lòng tin của nhân dân đối với Đảng, chính quyền được củng cố; sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc được phát huy mạnh mẽ.

Tại hội thảo, Thiếu tướng, TS Trần Văn Tuấn - Hiệu trưởng trường ĐH An Ninh Nhân dân nhấn mạnh, TPHCM có vị trí đặc biệt, là đô thị lớn nhất cả nước, trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu mối giao lưu quốc tế quan trọng và là địa bàn chiến lược về quốc phòng, an ninh ở khu vực phía Nam.

Bước vào nhiệm kỳ 2025 - 2030, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Thành phố lần thứ I tiếp tục xác định yêu cầu xây dựng thành phố phát triển “nhanh, bền vững, văn minh, hiện đại, nghĩa tình, giữ vai trò đầu tàu, cực tăng trưởng và trung tâm kết nối của vùng và cả nước”.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Thiếu tướng, TS Trần Văn Tuấn cho rằng, TPHCM đã huy động nhiều nguồn lực cụ thể hóa thể chế phát triển, hạ tầng hiện đại, nguồn lực tài chính và khoa học, công nghệ; đồng thời đảm bảo một môi trường an ninh, trật tự ổn định, an toàn, chủ động phòng ngừa các nguy cơ từ sớm, từ xa.

Đặc biệt, trong điều kiện TPHCM là nơi tập trung cao độ các quan hệ kinh tế, xã hội, công nghệ, dân cư, giao lưu quốc tế và các lợi ích chiến lược, những biến đổi đó càng tác động trực tiếp đến nhiệm vụ bảo đảm an ninh, trật tự trên địa bàn trong kỷ nguyên mới của dân tộc.

Các diễn giả, đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại hội thảo khoa học. Ảnh: T.Luân

Nền tảng và động lực cho truyền thống năng động sáng tạo của TPHCM đến từ nhiều yếu tố. Theo bà Phạm Phương Thảo, nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TPHCM, thành phố được xem là nơi gặp gỡ, giao lưu của nhiều dòng chảy văn hóa, nơi hội tụ và lan tỏa tinh hoa năng động, sáng tạo. Những phẩm chất tốt đẹp của con người thành phố được hình thành trong suốt chiều dài của lịch sử khai phá, đấu tranh và xây dựng thành phố, nhất định sẽ tiếp tục được bồi đắp trở thành nền tảng và động lực cho phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

Bà Phạm Phương Thảo cho rằng, trong kỷ nguyên phát triển mới, TPHCM đóng vai trò là một đô thị đặc biệt và được kỳ vọng sẽ tiên phong mở đường về mô hình phát triển, thể chế và phương thức quản trị hiện đại, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, đóng góp ngày càng lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

Hiện nay, Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng phát triển TPHCM trong kỷ nguyên mới đã xác định vai trò, vị trí và đề ra những mục tiêu, chỉ tiêu cho 3 giai đoạn phát triển của thành phố trong thế kỷ 21. Đặc biệt, một trong 8 nhiệm vụ, giải pháp Bộ Chính trị định hướng TPHCM là phát triển toàn diện văn hóa, con người Thành phố, xứng đáng với "Thành phố mang tên Bác Hồ".

Cùng với vai trò "đầu tàu" kinh tế cả nước, TPHCM tập trung xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, bảo đảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân, hình thành hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam, với đặc thù TPHCM "giàu lòng yêu nước, kiên cường, đoàn kết, nghĩa tình, năng động, sáng tạo".