Trà đất tổ - Năm vùng chè, năm hương sắc: Bài cuối: Đánh thức báu vật Pà Cò

Gốc chè cổ, hồn bản làng

Ở xã Pà Cò (tỉnh Phú Thọ), giữa những triền núi quanh năm mây phủ, những cây chè Shan tuyết cổ thụ vẫn lặng lẽ vươn mình qua bao thế hệ, trở thành chứng nhân của đất và người nơi đây. Có những cây được ước tính hàng trăm năm tuổi, thân xù xì, tán rộng, gốc lớn đến mức một người trưởng thành khó ôm trọn. Trên thân cây, lớp địa y trắng phủ như tuyết. Mỗi sớm mai, khi sương núi còn giăng kín, những búp chè non ánh lên sắc xanh mướt, tinh khôi. Người dân bản địa gọi đó là “lộc trời”, là món quà quý giá mà thiên nhiên ban tặng. Từ bao đời nay, đồng bào dân tộc Mông nơi đây đã gắn bó với những gốc chè ấy, nâng niu từng búp non và gìn giữ như một phần hồn cốt bản làng.

Quần thể chè Shan tuyết cổ thụ ở vùng cao Pà Cò.

Không ai ở Pà Cò có thể xác định những cây chè cổ có từ khi nào. Theo lời kể của người dân, từ thời cụ kỵ, ông bà, cha mẹ, chè cổ đã cắm rễ trong các khu rừng già, trên sườn núi và quanh nơi cư trú. Khi ấy, người dân chủ yếu hái búp về sao uống trong gia đình, đãi khách, chưa nghĩ đến việc buôn bán.

Thú vị hơn, nguồn gốc cây chè Shan tuyết cổ thụ nơi đây còn được lưu truyền qua một câu chuyện dân gian. Theo lời các bậc cao niên, xưa kia, chim phượng hoàng bay về vùng núi, ăn quả chè rồi phát tán hạt theo đường bay. Hạt rơi xuống đất, bén rễ, sinh trưởng thành những cây chè lớn. Cứ thế, tạo nên quần thể chè cổ thụ giữa đại ngàn.

Câu chuyện ấy còn được Trưởng xóm Pà Háng Sùng A Pha nhắc lại theo lời kể của các thế hệ trước, trong đó có một đồng chí nguyên Phó Chủ tịch HĐND huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình cũ. Dù mang màu sắc truyền thuyết, có thể thấy cây chè có vị trí đặc biệt trong đời sống và tâm thức cộng đồng người Mông ở Pà Cò.

Theo ông Sùng A Pha, ở độ cao từ 950m so với mực nước biển trở lên, Pà Cò có khí hậu mát mẻ, thường xuyên xuất hiện sương mù, độ ẩm và nhiệt độ thay đổi theo mùa. Điều kiện tự nhiên này tạo môi trường phù hợp cho cây chè Shan tuyết sinh trưởng. Qua nhiều năm thu hái, người dân nhận thấy những đợt chè phát triển trong thời tiết mát, có sương thường cho búp tốt, nước chè có vị đậm đà và hậu ngọt, uống rất tốt cho sức khoẻ.

Người dân bản địa gọi cây chè Shan tuyết cổ thụ là “lộc trời”, là món quà quý giá mà thiên nhiên ban tặng.

Với bà Sùng Y Dớ (48 tuổi, người dân tộc Mông), những gốc chè cổ đã gắn bó với gia đình từ thuở nhỏ. Bà lớn lên trong những mùa hái chè, nhìn ông bà, cha mẹ sao chè và sử dụng sản phẩm làm ra trong sinh hoạt hằng ngày. Khi trưởng thành, bà tiếp tục học cách làm của người đi trước, tự thu hái, chế biến và bán chè cho khách. Bà kể, trước kia, những cây chè cổ thụ trong khu vực còn nhiều, tán cây xanh tốt, thân lớn. Tuy nhiên, do việc chăm sóc, bảo vệ chưa được chú trọng, một số cây đã già cỗi, khô héo rồi chết. Nhìn những gốc chè từng gắn bó với tuổi thơ dần biến mất, bà không khỏi tiếc nuối.

Từ đánh thức…

Trước đây, chè chủ yếu được người dân thu hái để phục vụ nhu cầu gia đình. Cùng với sự phát triển của thị trường và hoạt động du lịch cộng đồng, một số hộ đã bắt đầu chế biến thành phẩm để bán, thay vì chỉ tiêu thụ chè búp tươi. Sự thay đổi tuy chưa lớn nhưng cho thấy người dân đang từng bước nhận thức được giá trị của cây chè cổ.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Pà Cò Hà Văn Tín, trên địa bàn hiện có hơn 100ha chè Shan tuyết, khoảng 5ha chè Kim Tuyên trồng thâm canh và gần 700 cây chè Shan tuyết cổ thụ có tuổi đời vài chục năm đến hàng trăm năm và được các nhà khoa học đánh giá cao về chất lượng. Giá chè búp tươi được doanh nghiệp thu mua dao động từ 6.000-20.000 đồng/kg, tùy phương thức hái tay hay hái máy, riêng chè cổ thụ có giá trên 60.000 đồng/kg. Địa phương đã có một sản phẩm chè Shan tuyết đạt chứng nhận OCOP 4 sao.

Có những cây chè Shan tuyết cổ thụ ở Pà Cò được ước tính hàng trăm năm tuổi, gốc lớn đến mức một người trưởng thành khó ôm xuể.

Những con số ấy cho thấy cây chè đã có vị trí nhất định trong sản xuất nông nghiệp của địa phương. Tuy nhiên, giá trị kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng, nhất là đối với nguồn nguyên liệu từ những cây chè cổ thụ. Hoạt động thu hái, chế biến và tiêu thụ vẫn chủ yếu ở quy mô hộ gia đình, thiếu liên kết ổn định.

Tại xóm Chà Đáy, gia đình bà Sùng Y Dớ là một trong những hộ chủ động chế biến chè cổ thụ thành sản phẩm để bán cho khách. Công việc chế biến bắt đầu từ khâu lựa chọn búp chè. Theo kinh nghiệm của bà, lứa chè đầu tiên vào khoảng tháng 1, tháng 2 cho chất lượng tốt, vị đậm đà nhất. Nếu trời quá nắng nóng hoặc mưa lạnh, búp chè không đạt chất lượng nên không hái. Thời điểm thích hợp để hái chè là khi tiết trời mát mẻ, có độ ẩm vừa phải.

Từ những búp chè hái trên cây cổ thụ, bà Dớ làm hai dòng sản phẩm chính là trà xanh và hồng trà. Mỗi loại có quy trình chế biến riêng, đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn. Với trà xanh, chè sau khi hái được đưa về sao trên bếp lửa, đảo đều bằng tay để lá chè đạt độ săn cần thiết. Sau đó, chè tiếp tục được làm khô trước khi đóng gói. Hồng trà thì kỳ công hơn, nguyên liệu được trải mỏng để làm héo, sau đó đưa vào quá trình lên men trong khoảng 2-3 ngày. Người làm phải nhận biết thời điểm chè lên men vừa đủ, nếu xử lý không đúng, hương vị đặc trưng của nguyên liệu có thể bị ảnh hưởng.

Đó là công việc bà Dớ học từ ông bà, cha mẹ. Kinh nghiệm không nằm trong một quy trình cố định mà được tích lũy qua việc quan sát màu sắc, độ héo, mùi thơm và trạng thái của búp chè trong từng công đoạn. Theo bà, trà xanh có vị hơi chát, phù hợp với khẩu vị của nhiều khách hàng trong nước. Hồng trà có vị dịu hơn, ít chát nên được một số du khách nước ngoài ưa chuộng. Hiện gia đình bà bán trà xanh cổ thụ với giá khoảng 1 triệu đồng/kg, hồng trà khoảng 1,5 triệu đồng/kg.

Ngoài làm chè, người dân Pà Cò còn kinh doanh homestay, tổ chức các hoạt động du lịch trải nghiệm gắn với chè Shan tuyết.

So với việc bán chè búp tươi, chế biến thành phẩm giúp tăng giá trị sản phẩm. Tuy nhiên, sản lượng của gia đình chưa nhiều, đầu ra chủ yếu phụ thuộc vào lượng khách đến tham quan, trải nghiệm và mua làm quà. Vì vậy, nguồn thu từ chè hiện vẫn là thu nhập thêm. Bên cạnh sản xuất chè, bà Dớ còn kết hợp kinh doanh homestay, tổ chức các hoạt động du lịch trải nghiệm gắn với chè Shan tuyết. Du khách có thể tìm hiểu quy trình thu hái, sao chè và thưởng thức trà trong không gian văn hóa của đồng bào Mông.

Trưởng xóm Pà Háng Sùng A Pha cho biết, hiện phần lớn hộ dân vẫn chế biến chè bằng phương pháp thủ công. Sản phẩm chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình hoặc bán cho khách du lịch. Một số hộ bán chè búp tươi cho cơ sở thu mua, nhưng hoạt động này chưa thường xuyên, không có đầu mối ổn định. Theo ông, việc thu mua búp chè cổ thụ tươi không diễn ra liên tục, khiến các hộ khó chủ động kế hoạch thu hái và sản xuất. Khi không có đầu mối tiêu thụ ổn định, người trồng chè vẫn phải tự tìm khách, bán lẻ từng đợt. Sản lượng chè cổ thụ cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Theo ước tính từ kinh nghiệm của trưởng thôn, một cây có thể cho khoảng 50-60kg chè búp tươi mỗi năm thu hái qua ba đợt.

Đến bảo tồn báu vật

Nhận diện giá trị đặc biệt của quần thể chè Shan tuyết cổ thụ, xã Pà Cò đang từng bước chuyển từ khai thác tự nhiên sang quản lý, bảo tồn và phát huy nguồn tài nguyên này. Việc rà soát, kiểm kê, gắn số cho từng cây chè được xác định là nhiệm vụ quan trọng, tạo cơ sở theo dõi hiện trạng, đánh giá khả năng sinh trưởng và xây dựng phương án bảo vệ lâu dài.

Phó Chủ tịch UBND xã Pà Cò Hà Văn Tín cho biết, chè Shan tuyết là một trong những lợi thế nông nghiệp đặc trưng của địa phương. Quần thể chè cổ thụ không chỉ có giá trị kinh tế mà còn chứa đựng giá trị sinh học, văn hóa và tri thức truyền thống của đồng bào dân tộc Mông.

Gắn số cho từng cây chè Shan tuyết cổ thụ ở Pà Cò được xác định là nhiệm vụ quan trọng để đánh giá khả năng sinh trưởng và xây dựng phương án bảo vệ lâu dài.

Pà Cò được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Cun Pheo, Hang Kia, Pà Cò và ba xóm thuộc xã Đồng Tân trước đây. Xã có 11.334 người, dân tộc Mông chiếm gần 64%. Ngoài lợi thế nông nghiệp, địa phương còn có cảnh quan núi rừng, khí hậu mát mẻ, các điểm lưu trú cộng đồng và nét văn hóa đặc sắc, nổi bật là lễ hội Gầu Tào.

Những lợi thế ấy tạo điều kiện để Pà Cò kết hợp phát triển chè Shan tuyết với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Du khách có thể tìm hiểu những cây chè cổ thụ, trải nghiệm thu hái, chế biến, thưởng thức trà và khám phá văn hóa của người Mông. Khi được tổ chức bài bản, hoạt động này có thể tạo thêm nguồn thu cho các hộ dân, đồng thời quảng bá hình ảnh địa phương.

Một trong những định hướng đáng chú ý của địa phương là hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận quần thể chè Shan tuyết cổ thụ là Cây di sản Việt Nam. Nếu được công nhận, danh hiệu sẽ góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của quần thể chè, tăng cường trách nhiệm bảo vệ và tạo thêm điểm nhấn trong quảng bá du lịch.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Pà Cò Hà Văn Tín, cùng với sản phẩm trà truyền thống, nguồn nguyên liệu chè Shan tuyết còn có tiềm năng phát triển những dòng sản phẩm có giá trị cao hơn như bạch trà, matcha và các sản phẩm chế biến chuyên sâu. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ ra những khó khăn trong sản xuất chè trên địa bàn: quy trình kỹ thuật chưa đồng bộ, năng suất và sản lượng còn thấp, diện tích chè thâm canh và số lượng cây cổ thụ có xu hướng giảm. Công nghệ chế biến chưa đáp ứng yêu cầu, việc liên kết sản xuất, tiêu thụ còn hạn chế, chưa phát huy hết giá trị của sản phẩm OCOP.

Rõ ràng, tiềm năng chỉ có thể trở thành giá trị kinh tế khi được đầu tư và tổ chức khai thác bài bản. Bên cạnh bảo tồn những gốc chè cổ thụ, Pà Cò cần có giải pháp hỗ trợ người dân chăm sóc, phát triển vùng nguyên liệu, tiếp cận kỹ thuật chế biến, xây dựng thương hiệu và ổn định đầu ra. Qua đó giúp người dân có thêm động lực gắn bó lâu dài với cây chè.

Trở lại với những gốc chè cổ giữa đại ngàn Pà Cò, mong muốn của bà Sùng Y Dớ cũng là mong muốn của nhiều hộ làm chè nơi đây: được hỗ trợ kinh phí, kỹ thuật để chăm sóc, bảo vệ những cây chè hiện có và trồng thêm ở những khu vực phù hợp. Với bà, giữ được cây chè không chỉ là giữ nguồn thu nhập, mà còn là gìn giữ nghề truyền thống để con cháu tiếp nối công việc ông cha truyền lại.

Quần thể chè Shan tuyết cổ thụ đang được chính quyền xã Pà Cò hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận là Cây di sản Việt Nam.

Mong muốn ấy có thêm cơ sở khi chè Shan tuyết Pà Cò được tỉnh Phú Thọ xác định là một trong 22 chuỗi đa giá trị ưu tiên gắn với sản phẩm OCOP và du lịch nông thôn giai đoạn 2026–2030, theo Kế hoạch số 351/KH-UBND. Định hướng này mở ra cơ hội kết nối sản xuất chè với chế biến, thương mại và du lịch, qua đó gia tăng giá trị trên cùng một nguồn tài nguyên bản địa. Tất nhiên, để hiện thực hóa cơ hội này, Pà Cò vẫn cần giải quyết nhiều khó khăn, thách thức.

Ở tầm rộng hơn, Nghị quyết số 41/2025/NQ-HĐND ngày 25/11/2025 của Hội đồng nhân dân tỉnh Phú Thọ về chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, nông thôn giai đoạn 2026–2030 xác định cây chè là một trong những cây trồng chủ lực cần được quan tâm hỗ trợ phát triển. Đây là cơ sở quan trọng để ngành chè đất Tổ củng cố vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản xuất, đẩy mạnh chế biến và mở rộng thị trường. Song, để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, cần có giải pháp phù hợp với lợi thế của từng vùng chè, đồng thời tháo gỡ những khó khăn trong liên kết sản xuất, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm, nhất là các nút thắt về thị trường và đầu ra.

Từ những gốc chè hàng trăm năm tuổi ở Pà Cò đến các vùng chè nổi danh khác của Phú Thọ, mỗi vùng đất đều có câu chuyện và hương sắc riêng. Phát triển ngành chè vì thế không thể chỉ dừng ở tăng diện tích hay sản lượng, mà cần hướng tới nâng cao giá trị, tạo dựng thương hiệu và bảo đảm sinh kế cho người trồng chè. Giữ được những gốc chè cổ, nâng tầm giá trị những búp chè mới và để người dân thực sự hưởng lợi từ tài nguyên bản địa, đó cũng là con đường để cây chè tiếp tục phát huy vai trò cây trồng chủ lực, đóng góp vào phát triển kinh tế địa phương bền vững.