Trang phục làm nên con người(*)

Phụ nữ Xạ Phang ở xã Sín Chải, tỉnh Điện Biên kỳ công may, thêu một tháng mới xong một đôi giày. Ảnh: Đỗ Quang Tuấn Hoàng

Để nói về những gì tốt đẹp, người Việt ví von “như dệt gấm thêu hoa”. Một câu chuyện hay là vì được kể có “lớp lang, thắt (nút), mở (nút)”. Khi phải làm việc gì không mong muốn, người ta bảo mình “buộc” phải làm. Việc gì khó thực hiện, người ta ví “như mò kim đáy biển”.

Ở vào tình cảnh hiểm nghèo, người ta ví von “như chỉ mành treo chuông”. Lúc trong lòng rối bời thì “ruột rối như tơ vò”. Còn chỉ việc người khác đồn thổi làm sai lệch sự thật, người ta dùng từ “thêu dệt”...

Cả khía cạnh tốt và xấu, người Việt đều dùng từ ngữ của lĩnh vực dệt may để ẩn dụ. Đủ thấy nó quan trọng như thế nào trong đời sống thường ngày và tâm thức của họ.

Căn tính của tộc người

Người Dao tiền không chỉ thêu những hình ảnh thường thấy trong sinh hoạt ha2ng ngày mà còn thêu cả hình tổ tiên lên áo để nhắc nhở con cháu hãy luôn nhớ và kính trọng tổ tiên của mình.

Hình mẫu thường thấy là hình con chó đơn và hình chó đôi, với hình thêu nhỏ nơi gấu áo phụ nữ, áo của thầy cúng, người thụ lễ mặc trong lễ cấp sắc của đàn ông Dao tiền. Có trang phục thêu hình hoa tám cánh và hình con chó, có trang phục thêu hình đôi chó và đôi chim.

Người Thái quan niệm ở đời có ba thứ đẹp nhất, đó là: ánh nắng cài vào vách núi đá; cánh đồng to, đất tốt vòng quanh chân bản; và cô gái khéo dệt vải, thêu khăn.

Đôi giày vải độc đáo của người Xạ Phang ở xã Sín Chải, tỉnh Điện Biên.Ảnh: Đỗ Quang Tuấn Hoàng

Trong đồ án dệt, phụ nữ Thái còn mang cả dụng cụ dệt vào sản phẩm. Đó là dụng cụ cuốn sợi (can pía) - vật dụng dùng trong bước đầu tiên của quá trình làm sợi. Sợi chỉ tháo từ can pía ra mới được chuội mềm bằng nước tro, nhuộm, đưa lên xa quay sợi, và đánh vào ống chỉ để dệt hoặc thêu.

Dụng cụ này liên quan đến câu chuyện của một đôi trai gái yêu nhau và hứa hẹn suốt đời, suốt kiếp sống bên nhau, khi chết đi, họ còn mong: “Ai cượt pén pía xì nòng cượt pến đai”. Nghĩa là: “Anh hóa thành can pía còn em hóa thành sợi tơ”.

Hoa tám cánh/hoa sổ (boọc san) cũng là sự mô phỏng từ câu chuyện xưa: Một người Thái đi vào rừng khai hoang mở đất, đi sâu mãi vào rừng đến khi bị lạc, không có gì ăn, nên kiệt sức và đói lả, đành ngồi tựa ở gốc cây san (sổ). Bỗng có quả san rụng xuống, anh ta nhặt lấy ăn và hồi sức. Để ghi nhớ loại quả đã cứu sống tổ tiên của mình từ thuở khai hoang lập địa, người Thái dệt hoa tám cánh/hoa sổ lên vải.

Người Thái cũng dệt nhiều hình con rồng (tô ngược), để ca ngợi sức mạnh cũng như lòng hiếu thảo của nó. Người Thái ở Nghệ An gắn hình ảnh con rồng với cầu vồng.

Người lớn hay dạy trẻ con rằng, khi thấy cầu vồng ở chân trời thì chỉ được nhìn, không được chỉ. Nếu chỉ sẽ bị rồng phạt làm cho cụt tay. Riêng mẫu con rồng hai đầu (tô ngược hung), còn được gọi là rồng hạnh phúc, quấn chung một ruột. Vì thế, khi con gái về nhà chồng sẽ được cha mẹ hồi môn cho những chiếc váy thêu hình con rồng hai đầu, mong cho hai con sống hạnh phúc bên nhau.

Với người Hà Nhì, nhóm mà phụ nữ mặc trang phục màu đỏ, thêu hoa văn sặc sỡ thì gọi là Hà Nhì hoa; nhóm mà phụ nữ mặc trang phục màu đen thì gọi là Hà Nhì đen.

Lý giải việc mặc trang phục chủ yếu là màu chàm của người Hà Nhì ở Bát Xát (Lào Cai) và Phong Thổ (Lai Châu), các cụ kể rằng: Trong đợt di cư từ Trung Quốc xuống phương Nam, nhóm đi sau gồm chủ yếu là người già, phụ nữ yếu sức và trẻ em nên đi rất chậm.

Nhóm đi trước chủ yếu là những trai tráng và phụ nữ khỏe mạnh, ngoài việc đi nhanh, họ còn mang hết vật dụng, thuốc nhuộm, mẫu hoa văn thêu. Nhóm đi sau chỉ còn giữ lại công thức làm nhà trình tường, làm cao chàm, và một ít cách thêu hoa văn đơn giản. Vì vậy họ chỉ mặc trang phục màu chàm là chính.

Để ghi nhớ loại quả đã cứu sống tổ tiên của mình từ thuở khai hoang lập địa, người Thái dệt hoa tám cánh/hoa sổ lên vải.Ảnh: Đỗ Quang Tuấn Hoàng

Rơ Ông Ka Ương đã nhiều năm dành tâm sức khôi phục làng nghề truyền thống dệt thổ cẩm B’Nớ C, phường Lang Biang, tỉnh Lâm Đồng. Bà cho biết: Với người K’ho, vẻ đẹp của người phụ nữ được phản ánh một phần qua trang phục.

Một người phụ nữ được xem là đẹp trước hết phải khéo tay, biết dệt vải, phối màu, tạo hình hoa văn độc đáo. Thổ cẩm của người K’ho có màu chủ đạo là xanh đen, nhưng nét đẹp ở chính việc tạo hình hoa văn như hình chữ nhật, hình vuông, hình chữ thập, hình thoi, hình xoáy, cách điệu hoa lá, chim muông... từ đôi bàn tay khéo léo, óc sáng tạo, trí tưởng tượng của người dệt.

Theo quan niệm của người Mông, người chết không mặc trang phục lanh thì tổ tiên sẽ không nhận. Tham dự một đám ma của người Mông, cứ nhìn cái sào phơi quần áo trên đầu quan tài của người chết là biết họ có bao nhiêu con. Bởi mỗi người con đều làm cho bố/mẹ một bộ quần áo mới bằng vải lanh để dành mặc khi về với tổ tiên.

Gia đình người Mông có ba vật quý phải mang theo khi di cư. Đó là cối đá xay ngô, váy phụ nữ (của bà chủ nhà) và ống bương đựng hạt lúa, ngô, lanh. Váy Mông là biểu tượng văn hóa, người Mông không có chữ. Chữ được thêu trên váy. Trên tấm váy diễn tả trận chiến của người Mông chống người Hán cướp đất. Trên thân váy có ba băng dải dọc là ba con sông người Mông đã vượt qua trên đường thiên di đến phương Nam.

Có thể nói, cùng với ăn thì mặc thể hiện rõ nét nhất đời sống vật chất và tinh thần của một dân tộc, tộc người, cá nhân. Ẩn sau vải vóc và trang phục, trang sức là một lịch sử hấp dẫn của nhân loại.

Những ngọn lửa

Tôi rất đam mê nghiên cứu trang phục, trang sức, nhất là ở khía cạnh nhân học, và xu thế thời trang chậm. Trong quá trình đi khắp Việt Nam để nghiên cứu, viết cuốn sách Việt Nam - Ăn mặc thong dong (Chibooks và Nxb Lao Động, Hà Nội, 2025), tôi rất vui mừng khi tìm được những người cùng sở thích.

Không chỉ bảo tồn trang phục truyền thống, họ còn bảo tồn thích nghi bằng cách sử dụng những họa tiết hoa văn trên trang phục truyền thống để đưa vào thời trang đường phố, làm khăn trải bàn, làm ốp lưng điện thoại thông minh, làm bao bì sản phẩm…

Ở tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Phú Thọ đã thực hiện rất tốt quy định giáo viên, học sinh ở tất cả các trường dân tộc nội trú trên địa bàn mặc trang phục truyền thống ít nhất 1 ngày/tuần (thứ hai, để chào cờ đầu tuần - Đ.Q.T.H.).

Ở xã Xín Mần, tỉnh Tuyên Quang, các trường dân tộc nội trú còn dạy học sinh trung học phổ thông thêu hoa văn trang phục truyền thống Nùng U, Tày trong các tiết học thủ công.

Aldegonde van Alsenoy là nhà thiết kế người Bỉ. Từ năm 2012, khi đến làng Dhrôồng, xã Tà Lu, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam (nay là xã Đông Giang, thành phố Đà Nẵng), bà đã rất thích trang phục Cơ Tu.

Trang phục thổ cẩm Cơ Tu rất đặc sắc, đẹp mắt nhưng mặc thì rất nặng nề đối với người ở thành phố. Làm cho chúng thanh thoát hơn, đơn giản hơn để vẫn giữ được bản sắc mà vẫn tiếp cận được với nhiều người, từ ý tưởng ấy, Ava (tên thân mật của Aldegonde van Alsenoy) đã chỉnh sửa kích cỡ, phối màu, xử lý kỹ thuật đính cườm… và cho ra bộ sưu tập Cotu yaya.

Ava dang hai tay như tư thế của phụ nữ Cơ Tu trong Tâng tung yaya (Vũ điệu dâng trời) để giải thích ý nghĩa nhãn hiệu Cotu yaya. Bà lấy một chiếc áo choàng Cơ Tu khỏi giá, khoe các hạt cườm đính tinh tế và bảo đôi khi phải cần đến công nghệ cao cho những sản phẩm truyền thống, đỉnh điểm là sáu mẫu thiết kế hướng đến khách hàng nước ngoài.

Mẫu trang phục của họ nặng và phức tạp nên bà muốn pha trộn giữa thiết kế châu Âu với kiểu mẫu Cơ Tu để sản phẩm nhẹ và bắt mắt hơn. Thế nên Ava không để nguyên cả bộ thổ cẩm như của người Cơ Tu mà tách nhỏ ra, sử dụng các hoa văn thổ cẩm làm điểm nhấn như cổ áo, tay áo, gấu váy, vòng cổ, vòng tay, khuyên tai... trên tổng thế các bộ trang phục bằng tơ lụa...

Ngoài Avana, Ava còn mở thương hiệu Co’tu,re - một sự chơi chữ của Cơ Tu và haute couture, phối hợp với người bạn là nhà tạo mẫu người Bỉ hiện đang sống ở Bồ Đào Nha là Nele de Block.

Những bộ sưu tập của họ được giới thiệu ở những tuần lễ thời trang ở châu Âu, được bán trong vòng từ hai đến ba tuần sau khi trưng bày ở các cửa hàng thời trang cao cấp. Bộ sưu tập của họ gồm đa dạng sản phẩm, như váy, áo, quần, giày, túi xách, vòng cổ, vòng tay, khuyên tai, nhẫn...

Sản phẩm của họ tung ra các thị trường khác nhau: Ava bán tại Bỉ, Việt Nam (Hội An, Đà Nẵng, Huế); Block bán sang Nhật Bản, Pháp, Ý... Thiết kế của họ rất lạ, áo kiểu châu Âu đi kèm váy, quần, khăn Cơ Tu. Sự kết hợp của truyền thống Cơ Tu và thời trang hiện đại đã tạo ra sinh kế bền vững cho phụ nữ Cơ Tu ở làng Dhrôồng.

(*) Ngạn ngữ Anh, thế kỷ XV.