Trao quyền phân cấp ngân sách, bảo đảm nguồn lực cho cấp xã

Việc phân cấp ngân sách cần gắn với yêu cầu bảo đảm nguồn lực để chính quyền cơ sở thực hiện nhiệm vụ. (Ảnh: VL)

Không áp dụng một tỷ lệ chung cho mọi địa phương

Việc tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp đang đặt ra yêu cầu điều chỉnh cách phân bổ và quản lý ngân sách giữa cấp tỉnh và cấp xã. Khi nhiệm vụ quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công và tổ chức thực hiện các chính sách ngày càng được chuyển gần hơn về cơ sở, nguồn lực tài chính cũng phải được phân cấp phù hợp để bộ máy cấp xã hoạt động ổn định, thông suốt.

Từ yêu cầu này, Bộ Tài chính đã có Văn bản số 10716/BTC-NSNN ngày 22/7/2026 đề nghị các địa phương đánh giá, đề xuất về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và quản lý đầu tư công giữa cấp tỉnh và cấp xã. Sau khi tổng hợp báo cáo của 34/34 địa phương, Bộ Tài chính đã có văn bản gửi Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố, cho ý kiến về những kiến nghị liên quan phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa cấp tỉnh và cấp xã.

Một trong những vấn đề được đặt ra là có nên quy định thống nhất trên phạm vi cả nước tỷ lệ nguồn thu để lại và nhiệm vụ chi cho cấp xã hay không. Theo Bộ Tài chính, một số địa phương đề nghị Trung ương ban hành tỷ lệ chung để thuận lợi trong tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, đa số địa phương đề nghị không quy định cứng nguyên tắc, tiêu chí hoặc tỷ lệ phân cấp giữa cấp tỉnh và cấp xã, mà giao Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định.

Thực tế cho thấy, điều kiện giữa các địa phương có sự khác biệt lớn về quy mô kinh tế, trình độ phát triển, đặc điểm địa lý và phân bố dân cư. Ngay trong cùng một tỉnh, thành phố, khả năng tạo nguồn thu giữa các xã, phường cũng không đồng đều. Một số xã, phường trung tâm tập trung nhiều hoạt động sản xuất, kinh doanh nên có số thu lớn, trong khi nhiều xã khác có nguồn thu ngân sách nhà nước rất thấp.

Nếu áp dụng một tỷ lệ phân chia đồng nhất, những địa bàn có nguồn thu hạn chế có thể khó bảo đảm kinh phí thực hiện nhiệm vụ; ngược lại, cơ chế quá cứng cũng làm giảm khả năng điều tiết nguồn lực của ngân sách cấp tỉnh. Vì vậy, phương án được đa số địa phương lựa chọn là giữ thẩm quyền quyết định cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, trên cơ sở cân đối giữa nhu cầu chi, khả năng thu và đặc điểm của từng địa bàn.

Bộ Tài chính đề nghị Hội đồng nhân dân cấp tỉnh căn cứ tình hình thực tế của địa phương và khả năng cân đối ngân sách các cấp để quyết định cụ thể việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã. Việc phân cấp phải phù hợp với nhiệm vụ kinh tế-xã hội, quốc phòng, an ninh và bám sát thực tiễn địa phương.

Cách tiếp cận này trao thêm quyền chủ động cho địa phương nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với quá trình xây dựng phương án phân cấp. Việc quyết định tỷ lệ phân chia nguồn thu phải dựa trên dữ liệu thu, chi và nhu cầu thực tế, đồng thời bảo đảm vai trò điều tiết của ngân sách cấp tỉnh đối với những địa bàn khó khăn.

Đối với đề nghị để lại 100% số thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất cho địa phương nhằm bổ sung nguồn lực đầu tư, Bộ Tài chính cho biết nội dung này đã được quy định tại Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15.

Theo điểm g khoản 2 Điều 36 của Luật, tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, trừ khoản thu tiền sử dụng đất gắn với tài sản trên đất do các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc Trung ương quản lý, được phân chia giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương.

Cụ thể, đối với địa phương không nhận bổ sung cân đối, ngân sách Trung ương hưởng 20%, ngân sách địa phương hưởng 80%. Đối với địa phương nhận bổ sung cân đối, tỷ lệ tương ứng là 15% và 85%.

Theo Bộ Tài chính, quy định này được xây dựng trên cơ sở chủ trương tại Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về cơ chế điều tiết hợp lý, hiệu quả nguồn thu từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất giữa Trung ương và địa phương. Định hướng về tài chính đất đai này tiếp tục được nêu tại Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.

Nguồn lực phải đi cùng năng lực thực thi

Bên cạnh việc phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi, các địa phương cũng đề nghị sớm hoàn thiện căn cứ để lập dự toán ngân sách năm 2027, nhất là nguyên tắc, tiêu chí phân chia thuế giá trị gia tăng và định mức phân bổ chi thường xuyên.

Theo Bộ Tài chính, khung phân bổ nguồn lực cho năm 2027 đã được xác lập tại hai nghị quyết ban hành trong tháng 7/2026.

Nghị quyết số 08/2026/QH16 ngày 8/7/2026 quy định nguyên tắc, tiêu chí phân chia phần thuế giá trị gia tăng mà ngân sách địa phương được hưởng cho từng địa phương trong giai đoạn 2027-2030.

Các tiêu chí được xây dựng theo hướng phản ánh bản chất của thuế giá trị gia tăng là khoản thu ở khâu tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ cuối cùng. Việc phân chia cũng nhằm tăng số thu được phân bổ cho các địa phương có dân số thấp, diện tích rộng và các cực tăng trưởng; hạn chế tình trạng nguồn thu tập trung chủ yếu tại địa phương nơi nhiều doanh nghiệp đăng ký trụ sở và nộp thuế.

Đối với chi thường xuyên, Nghị quyết số 12/2026/UBTVQH16 ngày 29/7/2026 quy định nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên ngân sách nhà nước năm 2027. Theo đó, định mức phân bổ theo tiêu chí dân số tăng không quá 40% so với định mức năm 2022; riêng lĩnh vực quốc phòng, an ninh tăng 55%.

Nghị quyết đồng thời bổ sung các tiêu chí phân bổ đối với đơn vị hành chính cấp xã sau sắp xếp, trong đó có kinh phí hỗ trợ hoạt động của trung tâm dịch vụ công và tăng định mức phân bổ cho xã. Đây là cơ sở để các địa phương bố trí nguồn lực thực hiện những nhiệm vụ được giao tại địa bàn cơ sở.

Trên cơ sở tổng mức chi thường xuyên được xác định theo nghị quyết, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm ban hành nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ cho các cơ quan, đơn vị cấp tỉnh và chính quyền địa phương cấp xã. Việc phân bổ phải phù hợp khả năng tài chính-ngân sách và đặc điểm thực tế của từng lĩnh vực chi tại địa phương.

Tuy nhiên, có nguồn lực mới chỉ là một phần của yêu cầu phân cấp. Khả năng quản lý, sử dụng ngân sách ở cấp xã cũng quyết định hiệu quả thực hiện nhiệm vụ. Sau sắp xếp, đội ngũ cán bộ cấp xã phải đảm nhiệm thêm nhiều công việc liên quan đăng ký kinh doanh, thuế, đầu tư công, đấu thầu, tài sản công, tài chính-ngân sách, kế toán và chuyển đổi số.

Thực hiện Kết luận số 186/KL-TW ngày 29/8/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về tình hình hoạt động của hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp, Bộ Tài chính đã tổ chức 16 lớp bồi dưỡng, tập huấn trực tuyến kết nối đến cấp xã; đồng thời triển khai các hội thảo, tọa đàm và lớp đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ, công chức địa phương.

Hơn 250 lớp bồi dưỡng, tập huấn về đăng ký kinh doanh, thuế, quản lý đầu tư công, đấu thầu, quản lý tài sản công, tài chính-ngân sách, kế toán và chuyển đổi số đã được tổ chức cho hơn 44.000 học viên theo nhu cầu của các địa phương. Bộ Tài chính cũng thành lập các đoàn công tác để hướng dẫn, xử lý những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Thời gian tới, Bộ Tài chính cho biết sẽ tiếp tục phối hợp các địa phương xác định nhu cầu và tổ chức bồi dưỡng cho cán bộ cấp xã trong những lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý.

Đối với kiến nghị sửa đổi Luật Ngân sách nhà nước nhằm tăng tính chủ động của ngân sách địa phương, Bộ Tài chính đã tổng hợp ý kiến của các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương, báo cáo Chính phủ tại Tờ trình số 477/TTr-CP ngày 2/8/2026 về định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất). Các địa phương được đề nghị tiếp tục tham gia ý kiến để Bộ Tài chính tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.

Phân cấp ngân sách vì thế không đơn thuần là phân chia lại tỷ lệ thu, chi giữa hai cấp. Yêu cầu quan trọng hơn là thiết lập cơ chế đủ linh hoạt để mỗi địa phương điều tiết nguồn lực theo thực tế, đồng thời bảo đảm cấp xã có cả nguồn tài chính và năng lực chuyên môn tương ứng với những nhiệm vụ được giao.