Trao truyền di sản qua những lớp học mùa hè

Ngân nga làn điệu

Có mặt tại khu nhà Ban Quản lý di tích Quốc gia đặc biệt chùa Bổ Đà (phường Vân Hà) đúng buổi học hát dân ca quan họ do Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Vân Hà tổ chức, chúng tôi cảm nhận rõ không khí sôi nổi của lớp học. Khoảng 30 học sinh từ 6 đến 13 tuổi trong trang phục quan họ ngồi ngay ngắn trên chiếu, tay cầm tập lời ca, cất cao tiếng hát dưới sự hướng dẫn tận tình của các nghệ nhân.

Những làn điệu cổ như Mười nhớ, Lý cây đa, Tương phùng tương ngộ, Mời nước khách đến chơi nhà... được các em thể hiện mượt mà, trong trẻo. Từng câu hát được các nghệ nhân chỉnh sửa cẩn thận từ cách lấy hơi, luyến láy, ngắt nghỉ đến phong cách biểu diễn. Em Dương Thùy Ngân, 13 tuổi, tổ dân phố Tiên Sơn chia sẻ: “Em cảm thấy rất vui khi được tham gia lớp học hè miễn phí. Qua đây, em càng hiểu hơn vẻ đẹp của dân ca quan họ Bắc Ninh, từ đó có ý thức hơn trong việc bảo tồn, giữ gìn di sản của quê hương mình”.

Diễn viên quần chúng của xã Ngọc Thiện biểu diễn một trích đoạn chèo do Nhà hát Chèo Bắc Ninh truyền dạy dịp hè.

Theo anh Nguyễn Hải Đường, phụ trách các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ thuộc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Vân Hà, vào dịp hè, đơn vị tổ chức dạy quan họ miễn phí cho thiếu nhi trên địa bàn. Ngày 28/7 vừa qua, Trung tâm khai mạc lớp truyền dạy quan họ cho học sinh của phường. Hiện có 5 lớp đang được duy trì, mỗi lớp học khoảng một tháng. Nhiều em chưa biết đọc nhưng vẫn háo hức theo anh chị đến lớp sinh hoạt.

Có 3 con cùng tham gia lớp học, chị Lê Thị Tâm, phường Vân Hà cho biết: “Nghỉ hè, tôi chỉ lo các cháu xem điện thoại, ti vi nhiều ảnh hưởng đến sức khỏe. Khi phường tổ chức các lớp học miễn phí, gia đình tôi rất vui khi các cháu hồ hởi tham gia. Đến đây, các cháu được truyền dạy các bài quan họ lời cổ, giao lưu với bạn bè. Đây là hoạt động rất bổ ích”.

Tại xã Tiên Du, các lớp quan họ cũng rộn ràng lời ca tiếng hát ở nhiều nhà văn hóa thôn. Câu lạc bộ Quan họ măng non Lộ Bao được thành lập năm 2013 và suốt 13 năm qua duy trì dạy quan họ miễn phí trong 3 tháng hè. Thành viên của câu lạc bộ chủ yếu là học sinh tiểu học và trung học cơ sở. Mỗi tối trong tuần, câu lạc bộ sinh hoạt khoảng 2 giờ tại nhà văn hóa tổ dân phố. Ngoài học hát quan họ lời cổ, lời mới, các em còn được tìm hiểu về nguồn gốc, giá trị văn hóa của quan họ...

Bà Nguyễn Thị Hoàn, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ măng non Lộ Bao (71 tuổi) có hơn 50 năm gắn bó với dân ca quan họ. Vì tình yêu với loại hình nghệ thuật này, nhiều năm qua bà kiên trì truyền dạy miễn phí cho trẻ em trong làng. Để duy trì hoạt động, bà cùng Ban Chủ nhiệm câu lạc bộ vận động các tổ chức, cá nhân hỗ trợ kinh phí mua hoa quả, bánh kẹo, nước uống, bồi dưỡng các thành viên sinh hoạt, tập luyện, tham gia các cuộc thi, liên hoan; đồng thời, nhiều lần bà tự bỏ tiền của mình để động viên các em có thành tích.

Buổi truyền dạy hát quan họ miễn phí cho học sinh ở phường Vân Hà.

“Phụ huynh rất ủng hộ các cháu tham gia sinh hoạt. Những sự kiện lớn của địa phương, hay dịp lễ, Tết, hội làng, câu lạc bộ đều góp mặt biểu diễn nhằm lan tỏa di sản trong cộng đồng dân cư”, bà Hoàn nói.

Tiếp thêm động lực, phát huy hiệu quả

Là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, lịch sử, Bắc Ninh nhiều năm qua duy trì hoạt động truyền dạy dân ca quan họ, chèo, ca trù... tại các nhà văn hóa thôn, tổ dân phố vào mỗi dịp hè. Nhiều xã, phường và các đơn vị như: Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Nhà hát Chèo Bắc Ninh và các câu lạc bộ xây dựng kế hoạch truyền dạy phù hợp với từng đối tượng, lứa tuổi. Các lớp học chủ yếu được tổ chức tại nhà văn hóa, nhà chứa quan họ...

Dù không có thù lao, các nghệ nhân, nghệ sĩ và thành viên những câu lạc bộ vẫn nhiệt tình tham gia bởi với họ, được góp sức truyền dạy di sản không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm vui, niềm hạnh phúc. Đặc biệt, ở nhiều xã, phường có phong trào quan họ phát triển, các lớp học miễn phí được duy trì suốt 3 tháng hè, thu hút đông đảo học sinh tham gia và nhận được sự hưởng ứng, ủng hộ tích cực của phụ huynh.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại tác động đến việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, hoạt động truyền dạy di sản là việc làm thiết thực, ý nghĩa, góp phần tạo sân chơi văn hóa lành mạnh, đồng thời bồi đắp tình yêu và ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng.

Không chỉ dành cho học sinh, nhiều lớp còn mở rộng đối tượng đến thanh niên, trung niên và người cao tuổi. Năm 2026, Nhà hát Chèo Bắc Ninh thực hiện 9 dự án tại 6 câu lạc bộ chèo ở các thôn, tổ dân phố và 3 trường học ở một số phường, xã. Từ tháng 6 đến hết tháng 7 năm nay, đơn vị đã mở 6 lớp truyền dạy hát chèo, quan họ và diễn chèo cho hạt nhân văn nghệ tại các xã, phường: Thuận Thành, Yên Phong, Hiệp Hòa, Hoàng Vân, Ngọc Thiện và Tân Tiến, mỗi lớp có từ 30 đến 50 học viên. Tại các lớp, học viên được các nghệ sĩ của Nhà hát Chèo Bắc Ninh hướng dẫn học hát các làn điệu chèo, quan họ và diễn những trích đoạn chèo như Thị Hến, Lý trưởng - Mẹ Đốp.

Ông Đặng Tiến Mạnh, Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Bắc Ninh cho biết: “Qua đánh giá của mỗi lớp học sau khi kết thúc, những vai diễn được các diễn viên thể hiện tốt, hát đúng nhịp, vui hơn cả là mọi người rất hào hứng khi được truyền dạy”. Trong tháng 8 này, đơn vị tiếp tục tổ chức 3 lớp dạy hát chèo cho học sinh của 3 trường tiểu học, trung học cơ sở trên địa bàn phường Tân Tiến và phường Trí Quả.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại tác động đến việc gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống, hoạt động truyền dạy di sản là việc làm thiết thực, ý nghĩa, góp phần tạo sân chơi văn hóa lành mạnh, đồng thời bồi đắp tình yêu và ý thức gìn giữ di sản trong cộng đồng. Tuy nhiên, bên cạnh những địa phương làm tốt, vẫn còn những nơi chưa thực sự quan tâm, còn phó mặc hoạt động truyền dạy cho các câu lạc bộ; sự phối hợp giữa chính quyền và các đơn vị chức năng chưa chặt chẽ nên chưa tạo được phong trào rộng khắp ở cơ sở.

Để các lớp truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể phát huy hiệu quả, không chỉ trong dịp hè mà trở thành hoạt động thường xuyên, bền vững, các đơn vị nghệ thuật, câu lạc bộ và nghệ nhân mong muốn chính quyền, ngành chức năng tiếp tục quan tâm hỗ trợ địa điểm sinh hoạt, kinh phí, trang thiết bị và điều kiện hoạt động. Đồng thời, tăng cường mở các lớp bồi dưỡng cho ban chủ nhiệm câu lạc bộ, nghệ nhân và hạt nhân văn nghệ ở cơ sở nhằm cập nhật kiến thức, nâng cao trình độ chuyên môn, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong giai đoạn mới.