Trao truyền tri thức bảo tồn kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày

Ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trước khi được sửa chữa, nâng cấp. Ảnh: BTC.

Ngôi nhà Tày tại Bảo tàng có nguồn gốc từ gia đình ông Đào Thế Diện ở bản Thẩm Rộc, xã Bình Yên, tỉnh Thái Nguyên, được xây dựng năm 1967. Năm 1999, ngôi nhà được 12 người thợ người Tày từ địa phương trực tiếp dựng lại tại Bảo tàng và từng được sửa chữa qua nhiều đợt. Đây là công trình kiến trúc truyền thống phản ánh tri thức dân gian trong lựa chọn vật liệu, kỹ thuật dựng nhà và tổ chức không gian sinh hoạt của người Tày. Trải qua thời gian, dưới tác động của điều kiện thời tiết và môi trường, một số bộ phận của ngôi nhà đã xuống cấp, cần được sửa chữa nhằm duy trì đặc trưng kiến trúc, bảo đảm an toàn và phục vụ hoạt động trưng bày.

Công tác chuẩn bị cho việc sửa chữa, nâng cấp ngôi nhà Tày được Bảo tàng chuẩn bị từ nhiều tháng trước; trong quá trình triển khai sửa chữa nhà Tày có sự tham gia trực tiếp của 16 người thợ Tày đến từ tỉnh Thái Nguyên. Trên cơ sở kiểm tra tình trạng thực tế, những người thợ tiến hành tháo dỡ mái, xử lý vật liệu, gia công và thay thế các cấu kiện hư hỏng như cột, kèo, xiên, câu đầu; đồng thời gia cố hệ khung, sửa chữa sàn nhà và khu vực chuồng gia súc. Các vật liệu truyền thống như gỗ, lá cọ, mai, vầu, nứa tiếp tục được sử dụng trong quá trình sửa chữa. Công việc được thực hiện trên cơ sở kết hợp yêu cầu chuyên môn của Bảo tàng với kinh nghiệm và kỹ thuật của những người thợ địa phương, nhằm duy trì kết cấu và đặc trưng kiến trúc vốn có của ngôi nhà.

Những người thợ dân tộc Tày đến từ Thái Nguyên trực tiếp tham gia các công đoạn sửa chữa, gia cố và phục hồi kiến trúc ngôi nhà. Ảnh: BTC.

PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng, chia sẻ: “Trong định hướng nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, chúng tôi luôn coi trọng vai trò của cộng đồng, những người sáng tạo, nắm giữ và thực hành di sản. Việc mời chính những người thợ Tày trực tiếp về sửa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình không chỉ nhằm bảo đảm tính chân xác của công trình mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với tri thức và kinh nghiệm dân gian. Thông qua hoạt động này, công chúng không chỉ tìm hiểu một công trình kiến trúc truyền thống mà còn hiểu hơn về những giá trị văn hóa, tri thức và con người đã tạo dựng, gìn giữ ngôi nhà qua nhiều thế hệ. Đó cũng là cách Bảo tàng kết nối di sản với đời sống đương đại, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản văn hóa”.

Đợt sửa chữa lần này có sự tham gia của những người thợ thuộc nhiều thế hệ, trong đó có một gia đình gồm bố, mẹ và hai người con trai cùng làm việc. Đặc biệt, ông Đào Trung Tuyến (58 tuổi), người từng tham gia dựng ngôi nhà Tày tại Bảo tàng năm 1999, tiếp tục trở lại trong đợt này. Sự gắn bó của những người thợ qua các lần sửa chữa không chỉ góp phần duy trì kỹ thuật truyền thống mà còn tạo cơ hội trao đổi, truyền dạy kinh nghiệm giữa các thế hệ.

Chương trình giao lưu “Sửa chữa và nâng cấp trưng bày ngôi nhà Tày: tri thức cộng đồng và thực hành bảo tồn”, với sự tham gia của các nhà nghiên cứu, đồng bào Tày và sinh viên. Ảnh: BTC.

Ông Đào Trung Tuyến đến từ thôn Khang Thượng (xã Bình Yên, Thái Nguyên) chia sẻ: “Năm 1999, tôi đã cùng anh em đến Bảo tàng dựng ngôi nhà Tày. Lần này được trở lại, tôi rất vui và tự hào vì tiếp tục được góp sức giữ gìn ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình. Chúng tôi cố gắng sửa chữa cẩn thận, giữ đúng cách làm nhà của người Tày để ngôi nhà được bền lâu. Tôi mong Bảo tàng tiếp tục quan tâm, gìn giữ và giới thiệu ngôi nhà cho nhiều người biết đến. Mong rằng khi đến tham quan, mọi người, nhất là các bạn trẻ, sẽ hiểu thêm về cách làm nhà, cuộc sống và văn hóa của người Tày, từ đó thêm trân trọng những giá trị truyền thống của các dân tộc Việt Nam”.

Từ quá trình sửa nhà Tày, chương trình giao lưu tập trung trao đổi về tri thức dân gian thông qua kỹ thuật làm nhà truyền thống, kinh nghiệm lựa chọn, xử lý vật liệu, các công đoạn dựng, sửa chữa và lợp mái và mong muốn bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc tại Bảo tàng. Những người thợ đã trực tiếp chia sẻ kinh nghiệm, cách phân công công việc, quá trình học nghề, truyền nghề và những thay đổi trong thực hành kiến trúc nhà sàn tại địa phương hiện nay.

Cùng với đó, các nhà nghiên cứu và chuyên gia trao đổi về yêu cầu bảo tồn ngôi nhà truyền thống trong bối cảnh hiện nay, mối quan hệ giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm cộng đồng, cũng như những vấn đề đặt ra trong việc bảo tồn kiến trúc truyền thống trước sự biến đổi của đời sống đương đại.

Ngôi nhà Tày sau khi được sửa chữa, nâng cấp, tiếp tục lưu giữ những nét kiến trúc truyền thống và tri thức dân gian của cộng đồng. Ảnh: BTC.

Thông qua chương trình, Bảo tàng mong muốn chia sẻ việc bảo tồn kiến trúc truyền thống không chỉ là duy trì hình thức và kết cấu vật chất của công trình mà còn gắn với việc nhận diện, ghi chép và trao truyền những tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm của cộng đồng. Sự tham gia trực tiếp của những người thợ Tày trong quá trình sửa chữa góp phần duy trì tính chân xác của công trình, đồng thời tạo điều kiện để Bảo tàng tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu và nâng cao chất lượng giới thiệu di sản đến công chúng.

Bên cạnh hoạt động trao đổi chuyên môn, chương trình còn tạo cơ hội để công chúng trực tiếp gặp gỡ, đặt câu hỏi và tìm hiểu những câu chuyện đời thường từ chính những người đang nắm giữ và thực hành tri thức dân gian này. Qua đó, khách tham quan có thể tiếp cận ngôi nhà Tày không chỉ như một công trình kiến trúc được trưng bày mà còn như một không gian văn hóa gắn với đời sống, kinh nghiệm và ký ức của cộng đồng.